پايگاه تحليلي - خبري ايران بالكان : فرهنگ‌نامه تصوف و عرفان
شنبه، 16 آذر 1398 - 06:58 کد خبر:32092
محمد استعلامي


كتاب «فرهنگ‌نامه تصوف و عرفان» ضمن شرح اصطلاحات، مقالات جامع و بسيطي در حوزه عرفان و تصوف شامل بيش از 3500 مدخل است.

به گزارش پايگاه تحليلي – خبري ايران بالكان (ايربا) به نقل از خبرگزاري كتاب ايران (ايبنا)- كتاب دو جلدي «فرهنگ‌نامه تصوف و عرفان: مباحث، اعلام، اصطلاحات و تعبيرات» تلاشي است از سوي يكي از شاخص‌ترين محققان حوزه عرفان و تصوف، براي هر چه ساده‌تر كردن مواجهه با مخاطبان با متون باقي مانده از اين سنت ستبر فرهنگ ايراني و اسلامي.

بيش از هزار سال تصوف و عرفان و ادب صوفيانه ايران، دريايي از دانستني‌ها و خواندني‌هاست و بر امواج آن دريا هم كف‌هاي روايات بي‌پايه و دعوي و دروغ و فريب كم نيست و داوري درباره همه آن جزئيات و رسيدن به درستي و نادرستي يك سخن يا يك روايت، گاه دست و پاي جوينده واقعيت را چنان مي‌بندد كه زبان و قلم از رفتن باز مي‌ماند. اين كتاب مرجعي تقريباً كامل است كه درباره تصوف و عرفان و ادب صوفيانه ايران، كوشش كرده پاسخ درست پرسش‌ها را داشته باشد. استعلامي در مقدمه كتاب مي‌گويد گستره درياي ادب صوفيانه هم به اندازه‌اي است كه مؤلف يك كتاب مرجع، در هر پايه‌اي از دانش و تجربه، نمي‌تواند همه آثار شعر و نثر صوفيانه و بازنويسي‌ها و تقليدهاي همه آنها را خوانده و به داوري نهايي رسيده باشد.

او كه يك‌تنه كار اين فرهنگ‌نامه و دانش‌نامه را انجام داده، در بخشي از مقدمه سوم كتاب آورده است: «اگر از من بپرسيد كه در اين كتاب چه مي‌خواهم بكنم؟ پاسخ من اين است: همان كاري كه در چهل‌ ـ پنجاه سال گذشته كرده‌ام و كوشيده‌ام كه درست خواندن و دست فهميدن تذكرة الاولياء و مثنوي و ديوان حافظ و قصايد خاقاني را براي جويندگاني كه مقدمات را درست آموخته باشند، ممكن و آسان كنم. در اين كتاب، معناي يك اصطلاح يا تعبير صوفيانه، شرح يكي از مباحث تصوف و عرفان، شناخت صوفيان و عارفان نامدار، و نقد آثار برجسته ادب صوفيانه، تا آنجا كه ممكن باشد ـ به زبان ساده و قابل فهم براي همه خواهد آمد، اما نه اينكه تأكيد بر سادگي و روشني كلام، به دور از سنديت و استواري باشد. در زير هر مقاله، اشاره به مآخذ مورد استفاده يا مربوط به موضوع آن، گواه سنديت مفاد مقاله است و به مراجعان امكان مي‌دهد كه دانستني‌هاي بيشتري درباره موضوع هر مقاله را در آن مآخذ پيدا كنند. مواردي هم هست كه زيرنويس اشاره به مأخذي است كه مفاد عبارات نقل شده از آن جاي حرف دارد، در متن مقاله نقد شده و با دلايل روشن تأييد نپذيرفته است.»

وجه مشخصه اين فرهنگ‌نامه ـ كه در حد يك دانشنامه و دائرة‌المعارف نيز قابل توصيف است ـ اين امر است كه ضمن شرح اصطلاحات، مقالات جامع و بسيطي در حوزه عرفان و تصوف را مي‌توان در ميان بيش از 3500 مدخل آن پيدا كرد و خواند و با آراء و نظرات عرفاي بزرگي چون ابوسعيد ابوالخير، بايزيد بسطامي و ... آشنا شد و نقد و بررسي جامعي را نيز به نظاره نشست و لذت برد.

در متن اين فرهنگ‌نامه، تعريف واژگان و شرح مباحث گوناگون تصوف و عرفان آمده است؛ اما بيشتر محتواي اين كتاب با صورت و سيرت كساني ربط دارد كه در شيوه زندگي و پوشش و رفتار، بيش و كم از ديگران متمايزاند و به آنها صوفي پشمينه‌پوش گفته مي‌شود.

بيش از نيمي از اين فرهنگ‌نامه، سرگذشت و شرح فشرده‌اي از انديشه و تحليل آثار نامداران تصوف و عرفان ايران است كه تأليف اين مقالات اعلام يكي از دشواري‌هاي كار بوده است كه گاه جستجوي سابقه يك روايت يا درستي نسبت كتابي يا رساله‌اي به يكي از آنها ديري زمان گرفته است.

در اين فرهنگ‌نامه همه كتاب‌ها و مقالاتي كه مآخذ اين كار بوده‌اند فراهم شده‌اند، مدخل‌هاي مقالات اعلام و مباحث و اصطلاحات و تعبيرات از آنها بيرون كشيده شده و با ترتيب الفبايي كنار هم گذاشته شده‌اند و مآخذ هر مقاله زير عنوان آن يادداشت شده است. كار سودمند ديگر اين فرهنگ‌نامه هم اين بوده است كه هر جا مفاد يك مقاله با يك يا چند مقاله ديگر ربط دارد، آن دو يا چند مقاله به يكديگر ربط داده شده‌اند.

در متون ادب صوفيانه فارسي، بزرگاني چون سنائي و خاقاني و عطار و مولانا و حافظ، تعبيرهاي به كار برده‌اند كه گاه فقط در ديوان سنائي يا خاقاني، يا فقط در منظومه‌هاي عطار يا فقط در مثنوي و ديوان شمس به كار رفته است و به احتمال شاهدي در متون ديگر ندارد و تعبير يا اصطلاح عام تصوف و عرفان هم نيست؛ شماري از اينگونه تعبيرها اگر با آفرينش معنا و مضمون تازه همراه باشد، به صورت يك مدخل در اين كتاب آمده، اما همه تركيب‌هاي وصفي يا اضافي سخن سنائي و خاقاني و عطار و مولانا و حافظ نمي‌توانسته است مدخل يك مقاله اين كتاب باشد؛ چراكه شماري از آن تعابير و تركيب‌ها در همان حال و هواي خاص يك حكايت يا يك مبحث هم، ممكن است صوفيانه تفسير شود، يا فقط معناي ساده كلمات را بيان كند.

از فتوت‌نامه‌ها و رسائل جوانمردان و قلندرنامه‌ها تنها اصطلاحاتي در اين كتاب آورده شده كه آداب تربيت اصحاب فتوت و قلندريان را تعريف مي‌كند. از نويسندگان اينگونه متون نيز فقط از كساني مي‌توان ياد كرد كه آگاهي روشني از زندگي و آثارشان در دست باشد يا در جوانمردي و قلندري مرتبه خاصي داشته باشند؛ اما درباره جوانمرد/جوانمردي/ فتوت و عيار/ عياري، و قلندر/ قلنمدري مقاله‌هايي به منظور شناخت يك مكتب و يك جريان اجتماعي در اين فرهنگ‌نامه آمده است.

نام نويسندگان و سرايندگان متون ادب صوفيانه و مؤلفان منابع ارشادي و آموزشي تصوف، هر يك عنوان يك مقاله خاص همراه با معرفي و تحليل آثارشان است و در آن مقاله، سرگذشت و سوانح زندگي آنها با تأكيد بر اين واقعيت آمده كه روايات تذكره‌ها و مناقب‌نامه‌ها را هميشه نبايد گزارش واقعيت دانست و با آثار هر شاعر يا نويسنده و با منابع قابل استناد روزگار آنها بايد سنجيد، خاصه درباره نامداراني كه گزارش كرامات آنها بر زبان مريدان، گاه چنان با خيال گوينده درآميخته است كه عقل و ايمان هر دو در پذيرفتن آن درمي‌مانند.

سرگذشت و معرفي آثار هر صوفي يا هر شاعر و نويسنده زير عنواني آمده كه به زبان مرجع‌شناسي اسم اشهر اوست و القاب و عنوان‌هاي ديگر، اگر بايد در مدخل‌ها بيايد، به آن نام مشهورتر ارجاع شده است؛ براي نمونه شهرت ابويزيد طيفور بن عيسي بسطامي در منابع تصوف و عرفان ايراني بايزيد بسطامي است و هرچه درباره اوست، در مدخل بايزيد بسطامي بايد بيايد و ابويزيد هم به بايزيد ارجاع شود.

انتشارات فرهنگ معاصر كتاب دو جلدي «فرهنگ‌نامه تصوف و عرفان: مباحث، اعلام، اصطلاحات و تعبيرات» نوشته محمد استعلامي را در 1890 صفحه و با قيمت 285 هزار تومان در سال 1398 منتشر كرده است.