ایربا - گروه گزارش و تحلیل: آلبانی کشوری با هفتاد درصد جمعیت مسلمان در اروپا، از معدود کشورهایی است که تا همین اواخر زیر سیطره کمونیسم انور خوجه اداره می شد.

با فروپاشی اردوگاه کمونیسم، در این کشور نیز فضای باز سیاسی ایجاد شد و احزاب گوناگون شروع به بیان دیدگاه های خود کردند.

آنچه در پی می آید، بخش دوم گفتگوی اختصاصی ایربا با اولسی یازجی، اندیشمند مسلمان آلبانیایی با هدف شناخت بیشتر مولفه های فرهنگی و سیاسی این کشور اروپای شرقی است:

ایربا: ظاهرا بعد از کنار رفتن دولت کمونیستی و آزاد شدن فضای سیاسی، کشورهایی مانند عربستان به تبلیغ اسلام در آلبانی پرداخته اند. کمی در این باره توضیح دهید.

اولسی یازجی: بله ، پس از فروپاشی کمونیسم، آمریکا متحدان خود در منطقه بالکان را به منظور مبارزه با هر گونه بازگشت احتمالی کمونیسم به منطقه ما به کار گرفت. در همین چارچوب ما در طول سال های آغازین دهه 90، در آلبانی شاهد حضور بسیاری از کشورهای عربی به ویژه سازمان های غیر دولتی عربستان بودیم.

این سازمان ها از اهدای کمک های انسان دوستانه به مردم فقیر آلبانی آغاز کرده و به جهت نوعی مبارزه معکوس با اقدامات کمونیست ها که به تخریب مساجد و زیرساخت های مذهبی مردم می پرداختند این کمک های بی شائبه اقتصادی به مردم باعث شد سعودی ها به قهرمان دوران ورود مجدد اسلام به آلبانی مبدل شوند.

در دوران حاکمیت کمونیسم، تقریبا تمام مساجد و زیرساخت های مذهبی آلبانی ویران شده بود اما سعودی ها با همراهی کشورهایی چون کویت و قطر به بازسازی صدها مسجد، دهها مدرسه اسلامی و برگزاری برنامه های مذهبی از جمله کلاس های قرآن در منطقه پرداختند، علاوه بر این ها با حمایت مستقیم پادشاه سعودی ترجمه ای از قرآن کریم به زبان آلبانیایی در تیراژ بالا در منطقه توزیع شد.

با این حال نسخه ای از اسلام که از سوی عربستان سعودی و آمریکایی ها برای آلبانی پیچیده شده بود، نسخه اسلام سلفی بود که با آنچه اهل سنت به عنوان پیروان مذهب حنفی به آن پایبند هستند، تفاوت هایی داشت و همین مسئله هم به بروز برخی تنش ها میان پیروان این قرائت جدید از اسلام با نسل قدیم مسلمانان آلبانیایی منجر شد.

البته این تنش ها به اندازه ای که از سوی گزارشگران مسیحی یا شرق شناسان اروپایی مورد اشاره و پردازش قرار گرفته، مهم و گسترده نبوده و به نظرم در این موارد بزرگنمایی هایی صورت گرفته است.

کودتایی که از سوی سازمان سیا در سال 1998 در آلبانی طراحی و سازماندهی شد و کشور را با مسائلی چون جنگ داخلی مواجه کرده و نهایتا به حذف بریشا از قدرت منجر شد، اقدامی حساب شده از سوی واشنگتن بود تا حتی از زیرساخت های اسلام سعودی در آلبانی که بین سال های 1991 تا 1996 پایه ریزی شده بود، اثری باقی نماند.

آمریکایی ها در آن دوران با پوشش "مبارزه با تروریسم" به کشتار، بازداشت، اخراج و یا تبعید ده ها مبلغ اسلامی خارجی در آلبانی پرداخته و در واقع در این دوران به ساخت نمونه ای از ماکت "اسلام هراسی" برای دیگر ملت های غربی پرداختند که همواره تا پیش از وقوع حادثه 11 سپتامبر مورد استفاده آن ها قرار داشت.

در چارچوب برنامه مذکور بدرفتاری و تحقیر مسلمانان در آلبانی به یکی از برنامه های روزمره تبدیل شده بود و در این میان طبعا اعراب سلفی و نیروهای موسوم به اخوان المسلمین یا سازمان های غیردولتی وابسته به آن ها هدف اصلی بودند.

در این میان کشیدن اعراب مهاجر به آلبانی نه تنها برای عربستان که برای آلبانیایی تبارها زجر آور می نمود، چرا که در روند مذکور سعودی هایی که تا پیش از آن در دوران پساکمونیستی آلبانی به مناصب قابل توجه اجتماعی از جمله امامت جامعه اسلامی یا ایراد وعظ و خطابه برای مسلمانان دست یافته بودند با مشکل مواجه شده بودند؛ به هر حال این ساختارها به رغم فشارهای سنگین آن روزگار تا به امروز باقی ماند و نهایتا به آنجا منجر شد که تعداد قابل توجهی از واعظان و مبلغان سعودی در دهه های اخیر به فعالیت در آلبانی بپردازند.

اما نکته قابل توجه اینکه بسیاری از کسانی که در سال های 1990 از سوی مبلغان سعودی تحت تعالیم دینی قرار گرفتند تا بعدها به عنوان امام یا واعظ در جامعه آلبانی به ایفای نقش بپردازند پس از سال 1998 و به ویژه 2001 به واسطه شرایط سیاسی و اجتماعی بالکان به رها کردن مسجد و درس و بحث شان مجبور شدند. علت اصلی این مسئله بازگشت مبلغان سعودی از آلبانی به دلیل مشکلات مالی و فقر از سویی و هراس ایجاد شده از مفاهیم القایی از جمله تروریسم در منطقه بود.

در این میان اما بسیاری از آلبانی تباران تحصیل کرده در مدارس سعودی که روزگاری بنا بود به عنوان امام یا سخنران به ارشاد مردم بپردازند، امروز مساجد و حوزه های علوم دینی را رها کرده و به واسطه مشکلات مالی برآمده از فقدان منابع درآمد کافی به مهاجرت مجبور شده اند، بسیاری از آن ها امروز به عنوان کارگران ارزان قیمت در اروپا سرگردان هستند!

ایربا: روشنفکران مسلمان مستقل در آلبانی آیا توانسته اند موجودیت یافته و بر نظام حاکم تاثیری داشته باشند؟

اولسی یازجی: درباره مسئله روشنفکران مسلمان در آلبانی باید توجه داشته باشیم که اسلام سیاسی و ایدئولوژی اسلامی در سال های اولیه 1990 در این کشور رونق داشته است. در آن دوران شاهد کمک های آشکار و نهان سعودی، بسیاری از کشورهای عربی و حتی ترکیه به روشنفکران مسلمان آلبانی برای تاثیرگذاری بر نظام سیاسی کشور بوده ایم.

نه تنها رئیس سازمان اطلاعات و امنیت آلبانی که بسیاری از وزرا و شخصیت های سیاسی موثر در آن ایام جزء جامعه اسلامی این کشور بوده اند اما "جنگ صلیبی" که با همکاری یونان و سازمان سیا به راه انداخته شد، تقریبا به تخریب کامل جامعه مدنی اسلامی در آلبانی انجامید.

وحشتی که از سوی حاکمیت وابسته به آمریکا در سالهای 1998 تا 2005 به جامعه سیاسی آلبانی تزریق می شده را باید از جمله عوامل اصلی ای بدانیم که به پنهان سازی هویت اسلامی روشنفکران و در مواردی حتی تکذیب آن در فضای اجتماعی این کشور منجر شده است.

امروز مسلمان بودن علنی یکی از دشوارترین مسائل در آلبانی است! لابی قدرتمند مسیحی که جامعه ما را به طور مستقیم تحت پوشش خود قرار داده و با همکاری سفارت آمریکا در تیرانا به تکمیل سلطه خود در قلمرو سرزمینی ما پرداخته هر گونه تحرک و فعالیت اسلامی را به عنوان عملی تفسیر می کند که عامل آن را در لیست سیاه قرار می دهد.

در چنین فضایی علنی کردن اینکه شما یک روشنفکر مسلمان هستید عملا به مفهوم نابودی پل های پیش رو و از دست دادن هر گونه موقعیت شغلی در دانشگاه های معتبر یا مناصب دولتی است؛ در این فرآیند ناخوشایند البته رسانه های تحت نفوذ لابی های مسیحی هم از فعالیت های تخریب کننده شخصیت افراد یا حملات رسانه ای به آن ها ابایی ندارند.

در برخی موارد حتی رسانه های مذکور در همین چارچوب با معرفی شخصیت های سیاسی (حتی تا حد نخست وزیر) که تحصیلات خود را در کشورهایی چون عربستان سعودی، لیبی یا ایران گذرانده بودند به عنوان بنیادگرایان رادیکال مورد شدیدترین حملات قرار داده و مقدمات برکناری، استعفا یا کناره گیری شان را فراهم کردند.

یکی از این قبیل ماجراها داستانی است که در سال 2005 بر سر یکی از مشاوران نخست وزیر آلبانی که در لیبی تحصیل کرده بود آمد؛ او در رسانه ها با عنوان "قذافی" مورد شدیدترین حملات قرار گرفت و این روند تا جایی ادامه یافت که او برای حفظ شغل و زندگی اش مجبور شد با همسرش در کلیسا عقد ازدواج بسته و بعد از یک هفته رسما مسیحی بودنش را به اطلاع عموم برساند!

ایربا: ارتباط کشور شما با ایران در چه سطحی است. شما آیا در ایران سفارت دارید؟

اولسی یازجی: به نظر من باید دولت آلبانی را یکی از مستعمرات معاصر ایالات متحده بدانیم. آلبانی از جمله اعضای ناتوست که سربازانش را برای جنگ با مسلمانان عراق و افغانستان به این کشورها اعزام کرده است. حاکمیت سیاسی آلبانی در حقیقت بخشی از همان "ائتلاف حامیان بوش در جریان حمله نظامی به عراق" است که همچنان به حیات خود ادامه می دهد.

درباره افکار عمومی آلبانی هم باید بگویم که گرچه بخش عمده ای از جمعیت آلبانی را مسلمانان تشکیل می دهند اما واقعیت این است که فکر این مسلمانان توسط رسانه ها و تشکل های تحت حمایت ایالات متحده به کلی سرکوب شده است.

با توجه به فقر شدید این مردم از سویی و عدم وجود هر گونه رسانه مستقل مردمی از دیگر سو، بسیاری از تصورات مردم آلبانی درباره ایران اشتباه و مطابق با پیش فرض هایی است که از سوی رسانه های غربی به آن ها دیکته می شود.

به عنوان مثال زمانی که سالی بریشا، نخست وزیر آلبانی از مخالفت خود با هر گونه حمله احتمالی به تاسیسات هسته ای ایران سخن گفت، ادی راما، رهبر حزب سوسیالیست آلبانی به شدیدترین شکل ممکن به او حمله کرد و با بیان اینکه "تو هم مانند احمدی نژاد هستی" در صدد مخالفت صریح با دیدگاه های او برآمد. این را گفتم که بدانید در فضای مباحثات سیاسی آلبانی، غیر از مواردی اندک، به ایران همواره با عینک آمریکایی نگاه می شود.

 آلبانیایی هایی که به ایران سفر می کنند یا با ایرانیان ساکن در تیرانا ارتباط دارند همواره از سوی دستگاه های امنیتی تحت نظر و مورد آزار و اذیت هستند. به نظرم از مجموع چنین فضایی می توان فهمید که چرا آلبانی در تهران سفارت خانه ای ندارد؛ کاملا مشخص است که سفرای کشورهای غربی به آلبانی اجازه برقراری مناسبات خوب با ایران را نمی دهند.

اما در همین حال سفارت ایران در آلبانی در تلاش است تا کشور شما را به عنوان مجموعه ای فرهنگی با اهداف و مقاصد صلح آمیز و مثبت در جهان به مردم آلبانی معرفی کند، البته بدیهی است که ایران به ابزار و وسائلی که آمریکا در آلبانی در اختیار دارد، دسترسی ندارد.

ایربا: یکی از نهادهای ایرانی که در آلبانی فعالیت می کند، بنیاد سعدی شیرازی است، ارزیابی شما از عملکرد این مجموعه چیست؟

اولسی یازجی: بنیاد سعدی شیرازی در تیرانا عملا به دروازه ای برای ورود آلبانیایی ها به عرصه فرهنگ ایران تبدیل شده و با اقداماتی چون ترجمه و انتشار آثار مرتبط با فرهنگ تشیع، مسائل مربوط به ایران یا برخی آراء و عقاید صوفیان ایرانی در حوزه معرفی فرهنگ ایرانی به اهالی فرهنگ در آلبانی کمک می کند.

اما با این حال من شخصا از عملکرد این نهاد ایرانی در آلبانی رضایت ندارم چرا که اغلب برخی عناصر معلوم الحال یا بدنام در اذهان عمومی آلبانی را به خدمت می گیرد؛ به اعتقاد من این بنیاد باید کمی بیش از آنچه که در حال حاضر هست، اسلامی شود.

ایربا: به اعتقاد شما گسترش و ارتقای آگاهی مسلمانان آلبانی به چه عواملی بستگی دارد؟

اولسی یازجی: به نظر من یکی از مهم ترین نیازهای امروز مسلمانان آلبانی لزوم ارتباط گیری با مسلمانان نقاط دیگر جهان از جمله ایران به عنوان نمونه ای از به کار گیری اسلام مدرن است؛ در همین چارچوب و از سوی دیگر معتقدم که مسلمانان جهان و البته ایران باید فعالیت هایشان در آلبانی را گسترش داده یا حداقل نسبت به آنچه که در حال حاضر است، تقویت کنند.

کشورهایی نظیر ایران که از منابع سیاسی و اقتصادی فراوانی برخوردارند باید برای بازآفرینی یک جامعه مدنی اسلامی در آلبانی تلاش کنند. واقعیت این است که امروز مسلمانان آلبانی برای توسعه رسانه ها، موسسات فرهنگی و در یک کلام حفظ هویت خود در برابر اروپا به کمک احتیاج دارند.

در این چارچوب باید اشاره کنم که با وجود آنکه ایران از سال 1990 در حوزه تحولات آلبانی به طور مستقیم حضور داشته اما کمکی که به نهادهای فرهنگی – فکری اسلامی کرده بسیار اندک بوده است. بخش اعظم سرمایه گذاری ایران در آلبانی از آن زمان با اهداف صرفا مالی مورد بهره برداری روشنفکران کمونیست یا سردمداران اسلام هراسی در این کشور قرار گرفته است، از سوی دیگر حتی بسیاری از فعالیت های سازمان های غیردولتی ایرانی در آلبانی هیچ شباهتی به مقوله ترویج اسلام نداشته و بیشتر مباحث ناسیونالیستی را دنبال می کنند !

به نظر من ایران باید به عنوان تنها کشوری که پرچم دار اسلام سیاسی در جهان امروز است، به طور جدی برای مسلمانان آلبانی برنامه ریزی کند؛ در واقع ایران باید به آلبانیایی ها اثبات کند که اسلام مورد نظرش تنها در حرف نیست بلکه اسلامی در عمل و عرصه واقعیت است.