اشاره:
پس از توقف جنگ بوسنی، ملت بوسنی، خود را در برابر مرحله ای جدید از سازندگی، بازسازی، و ترمیم آثار تاریخی و نسخ خطی اسلامی آسیب دیده در جریان جنگ دید. نهادهای مدنی در این کشور، برنامه های متینی را برای حراست از میراث اسلامی طرح ریزی کردند و ترمیم مساجد قدیمی و موزه ها و نسخ خطی منحصر به فرد را که حافظه تمدنی مسلمانان در این بخش از جهان بود، آغاز کردند.
مسلمانان بوسنی، اگر چه توانستند طی جنگ، غالب نسخ خطی را حفظ کنند، اما نتوانستند همه موزه ها، آموزشکده ها و دانشگاه های قدیمی پراکنده در جای جای این کشور را از آسیب مصون دارند، زیرا شبه نظامیان صرب و کروات، در جریان تجاوز به بوسنی، مساجد، معابد، پل ها و قلعه های اسلامی تاریخی و برجسته را که شمارشان به چند هزار می رسد، ویران کردند که در میان آنها 20 مرکز ثبت شده در فهرست سازمان تربیتی، فرهنگی و علمی ملل متحد (یونسکو) و از مهم ترین آثار باستانی اروپا، به چشم می خورد.
بی شک رنج هایی که ملت بوسنی و هرزگوین، طی سال های اخیر متحمل شد، ارکان این کشور مسلمان را تثبیت و تمسک آن را به دین و عقیده اش افزون کرد، زیرا مسلمانان در سرزمین خود ماندند و مقاومت کردند و تصفیه های خونین نژادی و نسل کشی فراگیر مسلمانان نیز نتوانست، آنان را به ترک وطن وا دارد.
درباره رنج های این ملت مسلمان وآثار آن و اوضاع کنونی ملت بوسنی و چالش های مرحله سازندگی و بازسازی، با شیخ مصطفی سیریچ رئیس المشیخة الاسلامیة و مفتی بوسنی و هرزگوین به گفت و گو نشستیم.
سال ها پس از پایان جنگ، اوضاع ملت بوسنی را چگونه ارزیابی می کنید؟
مسلمانان در منطقه بالکان، در طول تاریخ، در معرض ستم های فراوان قرار گرفته اند و هنوز هم این ستم ها در پاره ای مناطق ادامه دارد. تبعیض نژادی، سرکوب دینی و نابرابری سیاسی از این ستم هاست. شک نیست که تجاوز صربستان و کرواسی و نیروهای مسلح شان به بوسنی و هرزگوین از سال 1992 تا 1995، قربانیان و آسیب دیدگان فراوانی بر جای گذاشت و ساختار صنعتی، اقتصادی، فرهنگی و دینی کشور را تغییر داد و هر آنچه در این سرزمین بود، ویران کرد. صرب ها 709 مسجد و 437 بنای دینی را ویران کردند و به صدها بنای دیگر آسیب رساندند و کشور بوسنی را به دو بخش بوسنی و هرزگوین (51%) و جمهوری صرب (49%) تقسیم کردند.
جمعیت ملت بوسنی پیش از جنگ، 4 میلیون نفر بود؛ اما پس از جنگ در اثر مهاجرت ها، این مقدار کاهش یافت. دویست و پنجاه هزار کشته بوسنی، غالباً از مسلمانان بودند و اکنون یک میلیون پناهنده در خارج زندگی می کنند.
برای حاکمیت صلح و امنیت، باید پناهندگان به خانه هاشان باز گردند و جنایتکاران جنگی فراری، دستگیر و محاکمه شوند. هنوز هم نیروهای نظامی در تعقیب بقیه جنایتکاران هستند.
ملت بوسنی هنوز هم از آثار آن جنگ ویران گر رنج می برند. یک میلیون مسلمان به خارج کشور گریختند؛ دویست و پنجاه هزار تن کشته شدند و افزون بر این، کودکان و زنان فراوانی مصیبت زده کشتارها و آواره سازی ها و تجاوزها هستند و تأخیر بازگشت پناهندگان نیز بر این مصائب افزوده است. بازگشت آنان نیز به موانعی در خارج و داخل مواجه است، زیرا املاکشان هنوز تحت اشغال است و خانه هاشان خراب.
جامعه بین المللی می داند که حتی یکی از مسلمانان نیز جنایتکار جنگی نبوده اند و مسلمانان قربانیان این جنگ هستند، تنها به دلیل اینکه مسلمان بودند و صرب ها و کروات ها بودند که به اقدامات جنایتکارانه علیه بشریت دست زدند؛ دلیلش این است که آنان اکنون در دادگاه بین المللی لاهه متهمند و هنوز مجرمان جنگی، مانند کارادیچ و ملادیچ در بوسنی هستند و از بوسنی خارج نشده اند.
گفته می شود که توافقنامه دیتون، ستم های زیادی را بر ملت مسلمان بوسنی تحمیل کرد موضع شما در این زمینه چیست؟
زمانی که ما مسلمانان توافقنامه دیتون را پذیرفتیم، در فکر ابعاد مثبت آن بودیم؛ نه ابعاد منفی اش، زیرا محنت بوسنی بسیار شدید و عمیق بود، چرا که استمرار این جنگ طی سه سال و نسل کشی مسلمان، آنان را در موقعیتی ضعیف قرار داده بود. همین موقعیت ضعیف، مجال طرح بندهای جفاگر را فراهم ساخت. طرفداری غرب از صرب ها نیز به تحمیل این بندها کمک کرد. اگر جهان اسلام قوی بود، این توافقنامه بر مسلمانان بوسنی تحمیل نمی شد.
پس از جنگ، چه چالش هایی فرا روی مسلمانان بوسنی قرار دارد؟
بی شک چالش های مرحله سازندگی بسیار است، زیرا طی چند دقیقه، صدها ساختمان و شهر ویران می شود؛ ولی ساختن و سازندگی به سال ها فرصت نیاز دارد، یرای مثال، کتابخانه ملی سارایوو، در یک روز سوزانده شد؛ ولی ساختن آن سال ها زمان می خواهد؛ چالش بزرگی که فرا روی ملت بوسنی قراردارد.
صرب ها در طول جنگ کوشیدند تا مساجد و آثار فرهنگ اسلامی و مؤسسات فرهنگی و تمدنی مسلمانان را ویران کنند تا هویت اسلامی ملت بوسنی را از بین ببرند؛ اکنون ما به کمک کشورهای اسلامی نیازمندیم تا برخی از این آثار تاریخی را به شکل تاریخی اش باز سازی کنیم.
شما برای ترمیم و باز سازی مؤسسات فرهنگی و دینی که در جریان جنگ تخریب شده، چه کرده اید؟
تاکنون تنها حدود بیست ساختمان ترمیم و بازسازی شده و شماری از کتابخانه های اسلامی و نهادهای کمک رسانی تأسیس گردیده است. بازسازی و ترمیم بسیاری مساجد و تکایا، با کمک هایی که از برخی نهادهای اسلامی و مردمی از جهان اسلام رسید، آغاز شد؛ اما این کار به زمان بیشتر و کمک های مادی و معنوی بیشتر نیاز دارد.
برنامه ما برای ترمیم و بازسازی مساجد، بیشتر به حفظ ساختار قدیمی و هویت تاریخی این مساجد معطوف است و بنا نداریم که به جای آن مساجد، مساجد جدیدی بسازیم.این مساجد تاریخی، بخشی از تاریخ اسلام در بوسنی است. ده مسجد قدیمی در بوسنی داریم که در قرن شانزدهم بنا شده و نیز ده مسجد از قرن هفدهم. ترمیم و بازسازی این مساجد به شکل سنتی و اصیل، افزون بر فایده و اهمیت دینی، اهمیت خاص تمدنی دارد؛ به تازگی هم قرآن کریم را با ترجمه بوسنیایی منتشر کردیم.
نهاد مشیخة الاسلام قدمتی یکصد و بیست ساله دارد. در طول این مدت، این نهاد چه نقشی در سطح دینی و اجتماعی داشته است؟
مشیخة الاسلام، کهن ترین نهاد اسلامی در اروپاست؛ نهادی رسمی در دولت که دارای نظم، مقررات و قوانینی است و مسئول ساماندهی فعالیت های اسلامی در بوسنی و هرزگوین است. این نهاد، رئیسی دارد که آن را اداره می کند و کارش بیش از آنکه، وظیفه باشد، مسئولیت است. رئیس العلما را دولت تعیین نمی کند، بلکه خود مسلمانان معین می سازند مشیخة الاسلام، مدارس و دانشکده های اسلامی و امامان جماعت و انجمن ها و خطیبان و مفتیان را تحت پوشش دارد. در گذشته حدود عمل مشیخة الاسلام، محدود بود. فرق مشیخة الاسلام در زمان حاکمیت کمونیست ها و امروزه توسعه حوزه اهتمام و فعالیت آن است. امروزه فعالیت ما به تجهیز جنازه ها و قبور محدود نیست، بلکه موجب افتخار مسلمانان است که امروزه مشیخة الاسلام حوزه فعالیتش را تا حوزه های اجتماعی، یاری رسانی، تربیتی و بازسازی مساجد و... گسترش داده است و پس از دوره ای که مؤسسه مردگان بود، اکنون مؤسسه ای زنده برای زندگان است.
کشتار سربرنیتسا، نخستین فاجعه است که پس از جنگ جهانی دوم، در اروپا اتفاق افتاد و شمار قربانیان مسلمان، چندین برابر کشتگان انفجارهای یازدهم سپتامبر در نیویورک است؛ با این حال، جهان با این دو حادثه برخورد یکسانی نداشت؟! ارزیابی شما از این دو گانگی مواضع چیست؟
در تمام این سال ها، کوشیدیم تا نام مفقودان مسلمان تجاوز صرب ها در سر برنیتسا را به دست آوریم. در این تجاوز که در تاریخ یازدهم ژوئن 1995 اتفاق افتاد، بیش از ده هزار نفر از ساکنان این شهر کشته شدند. در مقایسه این فاجعه با حادثه یازدهم سپتامبر 2001، متوجه می شویم که در زمان وقوع این حادثه، شهر سربرنیتسا در حمایت سازمان ملل قرار داشته و انتظار تجاوز صرب ها هم رفته است؛ ولی با وقوع این تجاوز، واکنشی مشابه حوادث یازدهم سپتامبر رخ نداد. ما کاری می کنیم که جهان حادثه سربرنیتسا را فراموش نکند؛ از این رو گورستانی برای شهدای این شهر ساخته ایم که باقیمانده جنازه قربانیان به آنجا منتقل شده و در کنار این گورستان دیواری ساخته ایم که نام شهدا بر آن نوشته شده و موزه ای که جزئیات این جنایت فجیع در آن ثبت شده است.
آیا احتمال می دهید که در سال های آینده، مصیبت های مسلمانان، بار دیگر در بوسنی تکرار شود؟
ما در بوسنی، در خطری دائمی به سر می بریم و تا قیامت در حال جهاد برای حفظ خود و هویت اسلامی خود هستیم. در سایه شرایط جامعه بین المللی که به مسلمانان روی خوش نشان نمی دهد، و در سایه سازمان ملل متحد ضعیفی که حق را یاری نمی کند و با این جهان اسلام پراکنده، متفرق و سست که قدرت دفاع از مسلمانان مظلوم را ندارد، هر چیزی ممکن است.
ارزیابی شما از رنج و محنت ملت کوزوو که پس از جنگ بوسنی رخ داد، چیست؛ آیا چنین حوادثی برای جمهوری های دیگر قابل پیش بینی است؟
آنچه در کوزوو رخ داد، ادامه همان جنایتی است که صرب ها در بوسنی و هرزگوین مرتکب شدند؛ تنها فرق این دو، در زمان و مکان است، زیرا قاتل همان است و مقتول همان. رهبر این تصفیه نژادی، جنایتکار جنگی میلوسویچ بود که به شدت از اسلام و مسلمانان کینه داشت. صرب ها به دنبال نسل کشی مسلمانان آلبانی تبار و سلطه بر منطقه هستند. این وضع، مسلمانان سنجک را که هنوز در داخل قلمرو صربستان قرار دارند، تهدید می کند و آنان در هراس همیشگی به سر می برند و بیم آن دارند که آنچه بر سر مسلمانان بوسنی و کوزوو آمد، بر سرشان بیاید.
بهترین راه حل برای مشکلات کنونی، به ویژه تلاش برای تجزیه بوسنی چیست؟
ما در منطقه بالکان، قاره اروپا و ایالات متحده، فعالیت هایی برای وحدت و یکپارچگی مسلمانان انجام داده ایم. در دوره اخیر، تحولات مهمی را در بالکان شاهد بوده ایم. از جمله حوادثی که در مناطق مرزی مقدونیه با کوزوو رخ داد و معاهده میان بلگراد و صرب های بوسنی که شامل ابعاد سیاسی، اقتصادی و نظامی می شود. کرواسی نیز خواهان تقسیم بوسنی، به سه منطقه برای سه طائفه شده است. این امر یکپارگی بوسنی هرزگوین را به خطر می اندازد.
بهترین راه حل، یکپارچگی بوسنی هرزگوین، با دولتی واحد است که در آن، همگان از حقوقی برابر برخوردار شوند و عنصر شهروندی، جایگزین طائفه گرایی شود.
آیا شما از موضع مسلمانان، برای تحقق این هدف تلاش کرده اید؟
ما در متن این حوادث، باید به گونه ای حرکت می کردیم که طرف ضعیف تر نباشیم که معادلات مختلف به زیانش است؛ به ویژه اینکه منطقه بالکان، همچنان نا آرام است و تحولات این منطقه، امتداد سیاست های خطای بین المللی و منطقه ای است که از کنفرانس برلن 1878، سپس جنگ بالکان 1912 تا 1913 و جنگ جهانی اول 1914 تا 1918 اعمال شده و از پی آن، تقسیمات جغرافیایی ظالمانه ای، به زیان مسلمانان انجام شد و پس از جنگ جهانی دوم نیز این وضع ادامه یافت و در سال 1992 به اوج خود رسید.

در این سال، به همه جمهوری های یوگسلاوی اجازه استقلال داده شد و ملت ها تحت حمایت قرار گرفتند؛ جز مسلمانان، به ویژه بوسناک های مسلمان در بوسنی وهرزگوین که به مدت چهار سال کشتارهای دسته جمعی را تحمل کردند و جامعه بین المللی در حالی که قدرت کافی برای جلوگیری از آغاز این کشتارها را داشت، اقدامی نکرد و بعدها در سال 1999، دیدیم که در کوزوو نیز این کار را تکرار و از به راه افتادن کشتارهای دسته جمعی مسلمانان پیشگیری کرد؛اگر چه ستم بر مسلمانان در آنجا نیز هنوز ادامه دارد. ویژگی وضعیت بالکان این است که مذاهب، طوائف و ملت های متعددی را در خود دارد که در هیچ جای دیگر اروپا، مشابه این تعدد را نمی توان یافت. اسلام، نقشی تاریخی در آموختن اصول تسامح، هم زیستی و حفظ خصوصیت های تمدنی و فرهنگی به ملت های اروپا دارد و نقش آن در آینده، سنگین تر و مسئولیتش بزرگتر است و مسلمانان باید از همه فرصت ها و درهای باز، برای ادای رسالتشان بهره گیرند.
منطقه مسلمان نشین سنجک که در میان دو کشور مونته نگرو و صربستان تقسیم شده است، از مناطقی است که سایه نگرانی و تهدید بر آن گسترده است. هر دو کشور، مسلمانان را به طرف خود دعوت می کنند. صربستان خواستار پیوستن آنان به خود است و مونته نگرو به آنان پیشنهاد استقلال و خود مختاری می دهد. به نظر شما مسلمانان برای پیشگیری از تکرار اتفاقات ناگوارگذشته، چه باید بکنند؟
مسلمانان نباید در برابر اتفاقات پیرامون خود دست بسته بنشینند. آنان باید از منافع، فرهنگ و خصوصیت اسلامی اشان دفاع کنند و احساسات دینی خود را ابراز کنند و به دیگران اجازه ندهند که وحدتشان را بر هم بزنند ومیانشان تفرقه بیندازند. جانب هیچ یک از دو طرف را نباید بگیرند، بلکه راه سومی را باز کنند و سرنوشت خود را خود تعیین کنند و خود را از دایره اختلافات صربستان و مونته نگرو، دور نگه دارند، زیرا هریک نگاه ابزاری به مسلمانان دارند.
آینده مسلمانان را در بوسنی چگونه پیش بینی می کنید؟
به نظر من به آینده اسلام و مسلمانان در این منطقه، باید خوش بینانه نگریست. مسلمانان به آزادی نیاز داشتند؛ اکنون آزادی فراهم است. اکنون ما واقع بین تر از پیش شده ایم. ما پیش ترها، در توهم برادری با قاتلان خود بودیم و هزینه تیز کردن شمشیرشان را پرداخته ایم. محنت های زیادی را کشیده ایم که برای خود تاریخی دارد. اکنون ما قویی تر از گذشته هستیم. اسلام را نمی توان در زندان حبس کرد. بیش ترین خطری که اسلام و مسلمانان را تهدید می کند، جهل، تند روی و فرو بستگی است.
آزادی ای که اکنون از آن برخورداریم، با هزینه های سنگینی به دست آمده است؛ به قیمت خون و به قیمت حکمت و مواضع حکیمانه، گرسنگی و ترس، دادن اموال و جان ها و خروج نا به حق از سرزمین و عمل و عقل. گذشته از آزادی که در دو بعد آزادی بیان و آزادی اندیشه، آزادی از فقر و ترس نیز حق مردم است. آزادی اندیشه و بیان برای مسلمانان بوسنی فراهم است؛ ولی تا آزادی از فقر و ترس، هنوز راه زیادی است. در برخی مناطق تحت سیطره صرب ها، هنوز امنیت کافی برای مسلمانان فراهم نیست.
گفت و گو میان اسلام و غرب همواره بر سر زبان هاست. این گفت و گو از نظر شما چه فایده ای دارد؟
ما همواره در گفت و گو با غرب هستیم؛ اما مسئله این است که این گفت و گو چگونه باید باشد. من بر آنم که این گفت و گو باید، بر مبنای هم زیستی مسالمت آمیز و همکاری میان ملت های جهان و حفظ حقوق بشر، با صرف نظر از نژاد و دیانت باشد.
چگونه می توان سیمای خوبی از اسلام را به غرب ارائه داد؟
شک نیست که سیمای اسلام در غرب، تیره است و گذشته از تبلیغات رسانه های غربی، رفتارهای نادرست برخی مسلمانان هم به این تیرگی می افزاید. ما نمی توانیم، رسانه های غربی را عوض کنیم؛ اما می توانیم خود را عوض کنیم و چهره ای نورانی از اسلام به غرب نشان دهیم و با ارزش ها و اخلاق متعالی خود، در جامعه غربی تأثیر بگذاریم.
دستگاه های تبلیغاتی غربی، همواره اسلام و مسلمانان را به تروریسم متهم می کنند؛ نظر شما چیست؟
کسانی که این حرف ها را می زنند، باید خود در فهرست تروریست ها قرار گیرند و تروریست حقیقی، خودشان هستند، زیرا اسلام، از تندروی و دهشت افکنی کاملاً دور است. کسانی که چنین افکاری را می پراکنند، گاه از خود مسلمان ها هستند که عقده روانی دارند و می خواهند با عریان کردن خود، به غرب نزدیک شوند. آنان درگفت و گوی تمدن ها،چیزی برای عرضه ندارند؛ جز اینکه نفاق خود را تقدیم غرب کنند؛ مانند سلمان رشدی که برای غرب، حرف تازه ای نداشت؛ ولی به آیین و امت خود خیانت کرد. این دسته افراد، همین تجربه را به شیوه های مختلف تکرار می کنند؛ ولی همیشه در حاشیه اند. غرب می خواهد با نمایندگان حقیقی اسلام و مسلمانان گفت و گو کند؛ نه با افراد بی ریشه ای که میراث خود را انکار و غرب را مفت چاپلوسی می کنند. اروپا دیگر، نیازی به چاپلوسان بی ریشه ای که گاه مورد استفاده ابزاری قرار گرفته و پس از مدتی تاریخ مصرفشان پایان یافته است.، ندارد. کسانی که در اروپا زندگی می کنند، این حقیقت را به خوبی دریافته اند. اروپا نیازمند گفت و گو با نمایندگان حقیقی فرهنگ اسلامی است؛ نه کسانی که از اسلام روی گردانده اند و می خواهند بیش از خود اروپایی ها اروپایی شوند.
اروپا اکنون از مواد مخدر، الکل و انحراف جنسی و... رنج می برد. جهان به مسلمانان متمدن نیاز دارد. بسیاری اروپایی ها خواهان آن هستند که روح تمدن اسلامی به گونه ای باشد که با تمایلات تن متناسب و متعادل باشد. اساساً اسلام منادی میانه روی، تعادل و اعتدال است. (و کذلک جعلناکم امة وسطاً لتکونوا شهداء علی الناس و یکون الرسول علیکم شهیداً) ما معتقدیم که جهان نیازمندچنین گواهانی است. بسیاری مسلمانان گرفتار عدم اعتماد به نفس هستند و فکر می کنند، غرب آنچه دارد، بهتر از داشته های مسلمانان است و آنان باید پیرو باشند؛ چه بسا اکنون مسلمانان در زمینه فن آوری چیزی برای عرضه به غرب نداشته باشند؛ ولی در مقابل معنویت و روحانیتی دارند که غرب نیازمند آن است. خدا همه خوبی ها را به یک ملت نداده است. رسالت مسلمانان این است که ارزش های معنوی را به جهانیان یاد آوری کنند.
منبع: www.hawzah.net