از سفر میانجیگر مناقشات بین‌المللی و منطقه‌ای به کشور چهار روز گذشته است اما حواشی آن همچنان پابرجاست.

به گزارش پایگاه تحلیلی – خبری ایران بالکان (ایربا) احمد داووداوغلو وزیر امورخارجه ترکیه هفته گذشته بود که یکی از پر سروصدا‌ترین سفرهای خود را به ایران انجام داد. پرسروصدا از آن منظر که قرار بود نقشی مهم در جریان این سفر ایفا کند، نقشی که البته این کشور و وزیرخارجه‌اش با آن غریبه نبود؛ نقش میانجی در مناقشات و اختلافات منطقه‌ای و بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران. موضوعی که پیش از سفر به تهران داووداوغلو خود بر آن اذعان کرده بود و هدف از این سفر را از یک‌سو باز کردن باب تازه مذاکرات سیاسی هسته‌ای ایران با گروه 1+5 و از سوی دیگر فرونشاندن تنش بروز پیدا کرده میان تهران و واشنگتن بر سر امکان یا توان مسدود کردن تنگه هرمز دانسته بود.

 پس از بازگشت او به ترکیه، رسانه‌های ترک خبر دادند که استارت تحقق وعده داوداوغلو برای میانجیگری در مناسبات تهران و واشنگتن خورده است. روزنامه زمان ترکیه به نقل از ویکتوریا نولند، سخنگوی وزیر امورخارجه آمریکا خبر داد که پیام تهران دریافت و مشاوره با ترکیه درباره ایران آغاز شده است. بر این اساس شاید آخرین سفر داووداوغلو به تهران را باید جدی‌ترین سفر او دانست. موضوعی که مهدی سنایی، نماینده مجلس و رییس هیات دوستی پارلمانی ایران و روسیه نیز بر آن اذعان دارد. این سفر و تلاش تازه برای میانجیگری در مناسبات تهران و غرب در حالی در دستور کار ترک‌ها قرار گرفته است که از چندی پیش روابط تهران – آنکارا بر سر دو موضوع استقرار رادار سپر دفاع موشکی ناتو در ترکیه و رویکرد این کشور در قبال تحولات سوریه چندان گرم نبود. به گفته سنایی این کشور برای بازگشت به جایگاه یک کشور مستقل دست به تغییر دیدگاه در سیاست خارجی خود زده و اکنون به یک نوع واقع‌گرایی در این مسیر رسیده است.

هفته گذشته وزیر خارجه ترکیه سفری به تهران داشت که این سفر با سر و صدای بسیاری همراه بود و هنوز هم بخشی از اخبار را به خود اختصاص داده است. ارزیابی شما از این سفر و رایزنی‌های انجام گرفته چیست؟

سفر آقای داووداوغلو به تهران را می‌توان در چارچوب تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی و به منظور نقش‌آفرینی‌ها در این حوزه‌ها تحلیل و ارزیابی کرد. شاید بتوان اهداف این سفر را در سه سطح مورد بررسی قرار داد. نخست در سطح بین‌الملل. در این سطح سفر احمد داووداوغلو وزیر امور خارجه ترکیه مربوط به پرونده هسته‌ای ایران بود و ترکیه به دنبال آن است که در این چارچوب نقش یک کشور مستقل و وابسته بین ایران با 1+5 را بازی کند که البته جمهوری اسلامی ایران هم از ایفای این نقش توسط سایر کشورهای مستقل مثل ترکیه، روسیه، برزیل و... در مذاکرات هسته‌ای خود استقبال می‌کند. اوج همکاری‌های جمهوری اسلامی ایران با کشورهای مستقل در عرصه بین‌المللی در توافق هسته‌ای برای تبادل سوخت میان سه کشور ایران، برزیل و ترکیه بروز پیدا کرد که البته این همکاری نیز در راستای گرایش جمهوری اسلامی به منظور نقش‌آفرینی کشورهای مستقل در حوزه بین‌المللی بود.

 ترکیه متاسفانه از چندی پیش با اتخاذ موضع‌گیری‌های تند و غیرمتعارف در موضوع سوریه و پذیرش میزبانی از رادارهای سامانه سپر دفاع موشکی ناتو از رویکرد مستقل خود فاصله گرفته بود. با این حال به نظر می‌رسد که این کشور تلاش دارد تا یک‌بار دیگر به جایگاه سابق خود به واسطه نقش‌آفرینی در مناقشه ایران با 1+5 بازگردد. سطح دوم این سفر مربوط به مسایل منطقه‌ای است. سفر داووداوغلو به تهران اعتراف به این واقعیت بود که سیاست‌های ترکیه در موضوع سوریه واقع‌بینانه نبوده است. سومین و آخرین سطح این سفر در ارتباط با تحریم‌ها و نقش ترکیه برای دور زدن این تحریم بود که بی‌تردید می‌تواند این کشور نقش مثبتی را در این رابطه ایفا کند. در عین حال ترکیه در چارچوب منافع خود و در چارچوب یک نوع سودجویی و سوداگری به دنبال فعال شدن در این حوزه است.

بازگشت ترکیه به حوزه اختلافات بین‌المللی ایران در حالی است که در ماه‌های گذشته روابط دو کشور در مسیر مناسبی به دلیل بروز اختلافات در دو موضوع سپر دفاع موشکی ناتو و سوریه قرار نداشت. در چنین شرایطی ترکیه چرا دوباره به دنبال میانجی‌گری در روابط ایران با غرب است؟

طبیعتا یک نوع واقع‌بینی تازه در رویکرد سیاست خارجی ترکیه به وجود آمده است چرا که سیاست‌های شش ماهه اخیر ترکیه در حوزه سوریه مطابق با واقعیت نبوده است. همچنین پس از بروز اختلاف در روابط ترکیه و فرانسه بر سر مسایل ارامنه این کشور به این واقع‌بینی دست یافته است که نمی‌تواند بیش از اندازه به اروپا و آمریکا دل ببندد، البته این کشور این واقعیت را بارها در سیاست خارجی خود حس کرده است. حال پس از آنکه ترکیه در موضوع میزبانی از رادار سپر دفاع موشکی ناتو یک گام به سوی اروپا برداشته بود اکنون با تغییر رویکرد خود در بحث سوریه به دنبال آن است که یک گام به سمت ایران بردارد.

ترکیه در چه شرایطی دوباره می‌تواند جایگاه سابق خود را در بین کشورهای منطقه کسب کند؟

ترکیه با حفظ سیاست مستقل خود می‌تواند بیش از پیش اعتماد کشورهای مسلمان را جلب کند و در این راستا نیز باید تغییر جدی در دیدگاه خود نسبت به حفظ ثبات و امنیت منطقه ایجاد کند. ترک‌ها باید بدانند امنیت منطقه نه به واسطه حضور کشورهای فرامنطقه‌ای بلکه با نقش فعال کشورهای منطقه و با روش‌های بومی حاصل خواهد شد.

طرف اصلی رایزنی‌های داووداوغلو در سفر به تهران، جمهوری اسلامی ایران بود. چه شرایطی به وجود آمده است که تهران یک‌بار دیگر به ترکیه برای ورود به میدان مناقشات بین‌المللی خود چراغ سبز نشان داده است؟

جمهوری اسلامی ایران همیشه آماده مذاکره بوده و هست، با وجود اینکه از موضع خود کوتاه نیامده است. در شرایط حاضر هم ورود ترکیه به حوزه نقش‌آفرینی در مناقشات با غرب به این معناست که جمهوری اسلامی ایران از حضور کشورها با سیاست مستقل استقبال می‌کند.

پس از بازگشت داووداوغلو به ترکیه، رسانه‌های این کشور به نقل از سخنگوی وزارت خارجه آمریکا اعلام کردند که پیام تهران دریافت شده و آمریکا مشورت‌ها با ترکیه را آغاز کرده است. به نظر شما ترکیه در این حوزه چه نقشی می‌تواند ایفا کند و آیا این نقش همراه با توفیق خواهد بود؟

ترکیه کشور مسلمانی است که پس از روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه روابط خود را با کشورهای مسلمان جهان به‌خصوص کشورهای مسلمان منطقه بهبود بخشید و تلاش کرد که بیش از پیش به این کشورها نزدیک شود. همچنین ترکیه چون کشوری عضو ناتو است می‌تواند در مناسبات ایران با غرب دست به ابهام‌زدایی بزند و در واقع در حل و فصل اختلافات موجود نقش قابل توجهی بازی کند. البته ایران و ترکیه جزو قدرت‌های منطقه محسوب می‌شوند و در کنار روسیه سه قدرت برتر در حوزه اوراسیا و خاورمیانه هستند. ایران و ترکیه در منطقه دارای منافع مشترکی هستند که این منافع مشترک می‌تواند از یک‌سو منجر به همکاری شود و از سوی دیگر رقابت و تقابل را به دنبال داشته باشد. بنابراین اگر ترکیه سیاست مستقل خود را کنار بگذارد همچون مساله سوریه، حوزه‌های منافع مشترک به حوزه‌های رقابت تبدیل می‌شود. بسیاری از موضوعات مورد اختلاف ایران و آمریکا مربوط به مسایل منطقه‌ای مثل سوریه و عراق و... است و طبیعتا با توجه به نزدیکی و وجود کانال باز میان ترکیه و آمریکا، این کشور می‌تواند نقش قابل توجهی بین ایران و غرب ایفا کند.

ترکیه در حالی به دنبال میانجی‌گری است که سال گذشته همین نقش را ایفا کرده بود که البته همراه با توفیق نبود و به نوعی نتوانست مسیر مذاکرات را به مقصود نهایی رهنمون سازد. آیا این کشور می‌تواند موفق باشد؟

این یک نوع موضوع پارادوکسیکال است. از یک طرف حضور کشورهای مستقل در مناقشات بین‌المللی و اختلافات ایران و غرب موثر و مفید است و از طرف دیگر نباید فراموش کرد که طرف‌های اصلی در مذاکرات هسته‌ای کشورهای دیگری هستند و باید در واقع خط و مشی اصلی به منظور تداوم و حفظ مسیر گفت‌وگو و ابهام‌زدایی با آنها حفظ شود. متقاعد کردن طرف‌های درگیر در موضوعات مورد اختلاف به این معنا عقب‌نشینی از مواضع بحق کشور نیست بلکه باید یک فضایی برای تبادل‌نظر و تعامل حاصل شود. حفظ این خط گفت‌وگو حایز اهمیت است. در عین حال در عرصه سیاست خارجی و دیپلماسی باید تلاش کرد که به سمت باز کردن فضا و تنوع بخشیدن در مسیر گفت‌وگو گام برداشت. در واقع نباید تمامی تخم‌مرغ‌ها را در یک سبد گذاشت و تنوع بخشی در حوزه سیاست خارجی به منظور تامین منافع ملی در دستور کار قرار گیرد.

گفتگو: مجتبی فتحی