ایربا/ گروه فرهنگ و اندیشه: استاد دکتر توفیق سبحانی از مولاناپژوهان سرشناس کشورمان هستند. گفت وگوی زیر در دفتر انجمن مفاخر و میراث فرهنگی با ایشان صورت گرفته است .
***
با تشکر از وقتی که دراختیار ما گذاشتید، همان¬طور که اطلاع دارید به تازگی تشکلی به نام «انجمن بین¬المللی دوستداران مولانا» تأسیس شده است. ارگان¬های دیگر دولتی و غیردولتی هم در ارتباط با مولانا مشغول فعالیت¬هایی هستند. انجمن بین¬المللی دوستداران مولانا نشریه¬ای دارد که بخشی از آن به گفت وگو با مولاناپژوهان اختصاص خواهد یافت. ما برای نخستین گفت وگو مزاحم شما شده¬ایم. در ابتدا لطفاً از کارهایی که در ارتباط با مولانا به انجام رسانده¬اید، بفرمایید.
دکتر سبحانی : در ارتباط با مولانا بنده کارهای متعددی کرده¬ام. از جمله دو کتاب که مراحل پایانی خود را می¬گذرانند. اولی مربوط به صوفیان آناتولی است که به آن نمی¬پردازم. دومی کشف¬الابیات جدید کلیات شمس است که به ترتیب صدر ابیات تنظیم شده است و من امیدوار هستم در آیندة نزدیک منتشر شود.
البته می¬دانید که مرحوم فروزانفر دو جلد کشف¬الابیات دارند که براساس قافیه تنظیم شده است. مشکل در استفاده از آن کتاب این است که شما باید اول بگردید و قافیه را به دست بیاورید، بعد مثلاً در قوافی مختلف حرف «دال» را جست¬وجو کنید. در حالی که کتاب جدید بنده مانند کشف¬الابیات شاهنامه یا مثنوی است که بنده هر دوی آنها را هم تهیه کرده¬ام.
برای پیدا کردن یک بیت با استفاده از این کشف¬الابیات حداکثر به 40 ـ 50 ثانیه زمان نیاز است.
تعداد کارهایی که جناب¬عالی در ارتباط با مولانا انجام داده¬اید، جالب توجه است...
دکتر سبحانی : اولین کاری که انجام دادم تصحیح مجالس سبعه بود. بعد از آن مکتوبات مولانا بود. بعد کتابی از مرحوم عبدالباقی گولپینارلی به نام «مولانا جلال¬الدین، زندگانی، فلسفه و گزیده¬ای از آثار» بود که من ترجمه کردم. به جز اینها «مولویه پس از مولانا» بوده است. یک کتابی اخیراً نوشته¬ام به نام «زندگینامه مولانا»؛ و گزیده¬ای از مثنوی را به عنوان کتاب درسی تهیه کرده¬ام که دانشجویان دانشگاه پیام نور از آن استفاده می¬کنند؛ گزیدة مثنوی 1 و 2.
استاد، نظر شما در بارة توجه فراوان غربی¬ها به مولانا چیست؟
دکتر سبحانی : علاقه¬مندان به اندیشه¬های مولانا در غرب دو دسته¬اند. یک دسته واقعاً شیفتة اندیشه¬های بسیار والای مولانا هستند که امثال نیکلسون از این قبیل-اند. یک عده مولانا را از دیدگاه دیگری دیده¬اند. توضیح در بارة اینان آسان نیست. ولی به هر حال افرادی هستند که از نظر اخلاقی مشکلاتی دارند و از مولانا و روابطش با شمس می¬خواهند به این منظور استفاده کنند.
آنها دنبال بهره¬برداری از مولانا هستند که در واقع به نفع مولوی¬دوستان نخواهد بود. دستة اول از علما و دانشگاهیان هستند، اما دستة دوم که کارشان به خواندن ترانه و این قبیل کارها کشیده است، خیلی مناسب مولانا نیستند. اینها غافلانی هستند که مولانا را دست¬آویز خواسته¬های خودشان قرار داده¬اند.
آقای دکتر، به هر حال مولانا در کشورهای اسلامی و غیراسلامی طرفداران فراوانی پیدا کرده است البته با ملاحظة همان تقسیم¬بندی که شما فرمودید. ما به عنوان متولیان اصلی آثار مولانا، تاکنون چه کارهایی را باید انجام می¬داده¬ایم که از آنها غفلت کرده¬ایم؟
دکتر سبحانی : ما آثار مولانا را باید ساده¬تر می¬کردیم. این کار را البته برخی شروع کرده¬اند اما کامل و تمام نبوده است. یا در برخی کشورهای اسلامی یا شبه اسلامی مانند هندوستان و ترکیه، که واقعاً زبان مولانا را متوجه نمی¬شوند اما من می¬دانم که در آنجا مجالس مثنوی¬خوانی دارند. در ترکیه کانون نویسندگان هفته¬ای یک بار مولوی¬خوانی دارند. در هند در بسیاری از شهرها قوالی و مثنوی¬خوانی هست.
در بوسنی هم حلقه¬های مثنوی¬خوانی رواج دارد...
دکتر سبحانی : بله، همین طور است. الان سایت¬های متعددی وجود دارد. در آمریکا می¬دانم که حداقل 6 سایت هست که اندیشه¬های مولانا و آثار ساده شدة او را عرضه می¬کنند. در لندن روزهای جمعه یک مجلس مثنوی¬خوانی تشکیل می¬شود که حداقل 400 نفر درآن شرکت می¬کنند. اکثر آنها افراد دانشگاهی هستند و همه هم با هزینة خودشان به آن محل می¬روند.
سنت مثنوی¬خوانی چرا در کشور ما متداول نیست؟
دکتر سبحانی : البته در ایران هم حرکت¬هایی صورت می¬گیرد. برای مثال در مسجد نور میدان جهاد دیده¬ام افرادی درس مثنوی می¬دهند. در محیط¬های خانوادگی هم برخی دور هم جمع می¬شوند و مطالعه جمعی می¬کنند. در هر صورت متأسفانه مثنوی¬خوانی مانند کشورهای دیگر در کشور ما رونق ندارد. انتقادی که به ما وارد است، این است که ما اغلب کارمان را برای آمار انجام می¬دهیم نه خدا.
آقای دکتر، پیشنهادهای جناب¬عالی برای معرفی بیشتر مولانا چیست؟
دکتر سبحانی : در هند هنرمندی هست به نام مظفرعلی. آمریکا به او همه-گونه امکانات داده است تا فیلمی تهیه کند در بارة مولانا. او بیش از یک سال است که شروع به مطالعه کرده است و احتمالاً بزودی فیلمی را از زندگی مولانا روی پرده خواهد برد. کارهای هنریِ البته زمان¬بَر است. من در حد خودم کتاب کشف¬الابیات را آماده کرده¬ام که به ضرس قاطع می¬توان گفت بی¬غلط است.
همین¬طور پیشنهاد کرده¬ام از یک نسخه بسیار نفیس کلیات شمس عکس بگیرند و منتشر کنند. من این نسخه را از آرامگاه مولانا تهیه کرده¬ام. البته چنین کاری حداقل 50 میلیون تومان بودجه نیاز دارد. کتاب تذکره حسن چلبی را که در برگیرندة مسایل شعر و شاعری از زمان مولانا تا قرن دوازدهم است، می¬توان به طور مشترک با ترک¬ها به چاپ رساند. اتفاقاً 80% اشعار این مجموعه فارسی است.
نظر شما دربارة کسانی که خود را از نوادگان مولانا می¬دانند چیست؟
دکتر سبحانی : البته اکثر اینها از نوادگان دختری مولانا هستند. مثلاً خانم انیس چلبی هست که چنین ادعایی دارد و یک سایت اینترنتی هم راه انداخته است.
بحث¬هایی را که در بارة ملیت مولانا مطرح می¬شود، چگونه ارزیابی می-کنید؟
دکتر سبحانی : تردیدی نیست که مولانا در بلخ به دنیا آمده است و بلخ زمانی بخشی از خراسان بزرگ بوده است. تذکر این نکته ضرری ندارد. اما به نظر من باید بیش از این که به ملیت مولانا فکر کنیم، در بارة این که مولانا چه گفته است به بحث بنشینیم.
از وقتی که در اختیار ما گذاشتید، تشکر می¬کنیم.
دکتر سبحانی : من هم از شما متشکر هستم.
داود وفایی
جمال زندیه
| 
عکس/ سارایوو زیر برف مدفون شد!
عکس/ سارایوو زیر برف مدفون شد!