صفحه اول     سیاسی     اقتصادی     اجتماعی     ورزشی     فرهنگی     تصویری     تماس با ما     تبلیغات     پیوندها     RSS  
پنجشنبه، 8 آبان 1399 - 16:51   
  تازه ترین اخبار:  
 
 آخرین مطالب
  آمریکا به یونان اف 35 می دهد
  روحانی روز ملی ترکیه را تبریک گفت
  جنبش اعتراضی بلاروس از بین نمی رود
  بلگراد پس از توافق واشنگتن تنها ماند
  دیدار سفیر ایران با رئیس پارلمان بوسنی
  پیش‌بینی روسیه از آینده اقتصاد جهانی
  ترکیه کاردار سفارت فرانسه را احضار کرد
  تظاهرات علیه ممنوعیت سقط جنین در لهستان
  شویگو: اوضاع در مرز بلاروس و ناتو متشنج است
  همکاری ایران و صربستان در زمینه حفظ نباتات
  ریاست‌جمهوری آتاتورک و الگوبرداری رضاشاه
  مالیات برانکو ایوانکوویچ، بحران تازه پرسپولیس!
  قالیباف به کرونا مبتلا شد
  ادامه اعتراض‌ها در ترکیه به اسلام ستیزی غرب
  طارمی مقابل یونانی‌ها بازی می‌کند؟
- اندازه متن: + -  کد خبر: 33991صفحه نخست » گزارشجمعه، 14 شهریور 1399 - 22:35
مرز همیشه در بحران
محمود فاضلی
  

تنش و درگیری در قره‌باغ، به عنوان یکی از مناطق مناقشه‌برانگیز میان دو جمهوری کوچک استقلال یافته از اتحاد جماهیر شوروی بار دیگر توجه جهانیان را به این منطقه کوچک جلب کرده است. منطقه‌ای در خاک جمهوری آذربایجان که اکثریت جمعیت آن ارمنی هستند، بر پیچیدگی این بحران و چرایی ادعای دو طرف بر سر کنترل و اداره آن، جهان را به خود مشغول کرده است. طرفین هریک استدلال‌های خود را برای اثبات حاکمیت خود بر قره‌باغ را دارند. آذربایجان این منطقه خودمختار را بخشی از قلمرو خود دانسته و ارمنستان نیز مدعی است با توجه به ترکیب جمعیتی این منطقه  که نزدیک به سه چهارم آن را ارمنی‌ها تشکیل می‌دهند، این منطقه بخشی از ارمنستان است.

به گزارش پایگاه تحلیلی – خبری ایران بالکان (ایربا) به نقل از سازندگی، این منطقه پس از جدایی از قلمرو سرزمینی ایران طی 2 قرارداد «گلستان» و «ترکمانچای» (در دوران حکومت فتحعلی شاه قاجار در سال‌های 1812 و 1828) به حاکمیت روسیه تزاری درآمد و تا سال‌های ابتدایی قرن بیستم هم اقوام آذری و هم ارمنی‌ها در این منطقه سکنی داشته و با یکدیگر زندگی می‌کردند. اما وقایع جنگ اول جهانی، ماجرای کشتار ارامنه به دست امپراتوری عثمانی و انقلاب کمونیستی در روسیه و شکل‌گیری اتحاد جماهیر شوروی و سیاست‌های متناقض و گاه متضادی که از جانب مسکو در این منطقه از قفقاز جنوبی اعمال شد دست به دست هم دادند تا موضوع حاکمیت بر این منطقه را یک بحران قومیتی- سرزمینی در مرزهای شمالی ایران و در روابط بین دو کشور آذربایجان و ارمنستان تثبیت کنند.

کوچ اجباری ارامنه
پس از انعقاد قرارداد گلستان و ترکمانچای روس‌ها اقدام به کوچاندن ارامنه ایران به منطقه تحت تسلط خود کرده و ایالات مسلمان‌نشین ایروان و قره‌باغ را برای اسکان ارامنه تازه وارد درنظر گرفتند. پس از جنگ‌های عثمانی و روسیه ارامنه مناطق شرقی امپراطوری عثمانی که همراه روس‌ها علیه عثمانی‌ها وارد جنگ شده و پیروزی‌هایی به‌دست آورده بودند پس از عقب نشینی روس‌ها مجبور مهاجرت به داخل مرزهای روسیه شده و ترکیب جمعیتی  ایروان و قره‌باغ را به نفع ارامنه تغییر دادند.

پس از شکل‌گیری جمهوری‌های آذربایجان و ارمنستان در ابتدای سقوط امپراتوری تزاری و همزمان با  شکل‌گیری اتحاد جماهیر شوروی (سابق) و انحلال جمهوری ماوراء قفقاز، آذربایجان در اعلامیه‌ای در 28 ژانویه 1919 قره‌باغ را بخشی جدایی‌ناپذیر از قلمرو سرزمینی خود اعلام کرد. حکومت اتحاد جماهیر شوروی هم در ابتدا سه منطقه «قره‌باغ»، «نخجوان» و «زنگه زور» را بخشی از قلمرو حکومت کمونیستی آذربایجان دانست اما به موازات پیوستن جمهوری ارمنستان به ساختار اتحاد جماهیر شوروی به دلیل قرابت‌های قومی و مذهبی (روسیه و ارمنستان هر دو مسیحی ارتدوکس هستند) نظر دولت مسکو تغییر کرد و نخجوان و قره‌باغ را به عنوان مناطق خودمختار و بخشی از قلمرو سرزمینی و اداری جمهوری ارمنستان دانست و حکومت کمونیستی جمهوری آذربایجان هم که در آن موقع تابع سیاست‌های مسکو بود این نظر را پذیرفت و از ادعای سابق خود دست کشید.

نقش شوروی در منطقه خودمختار قره‌باغ
ماجرا از دهه 1920 آغاز شد. جایی که اتحاد جماهیر شوروی منطقه خودمختار ناگورنو-قره‌باغ یا قره‌باغ کوهستانی را که 95 درصد جمعیت آن از نظر قومی ارمنی هستند، در آذربایجان تاسیس کرد. اما سیاست‌های جمعیتی- قومی شوروی سابق سیال بود و با وجودی که پیشتر بر اساس ماده 3 قرارداد 1921 میان شوروی و ترکیه نخجوان و قره‌باغ به عنوان «جمهوری‌های خودمختار» به جمهوری آذربایجان و در مقابل «زنگه زور» به عنوان بخشی از سرزمین ارمنستان محسوب شد؛ اما در دوران استالین «قره‌باغ» برای اسکان در اختیار ارامنه قرار گرفت.
در زمان حکومت بلشویک‌ها درگیری میان ارمنستان و آذربایجان بر سر این منطقه تحت کنترل بود. مسکو در دوران استالین تلاش می‌کرد با زنده نگه داشتن این اختلاف‌ها زمینه را برای حفظ اقتدار خود در خصوص اختلافات محلی حفظ کند. اما با آغاز روند فروپاشی شوروی، کنترل مسکو بر این بحران کاهش یافت. در دوره «میخاییل گورباچف» (آخرین رهبر شوروری سابق) ساکنان ارمنی قره‌باغ که بر اساس سیاست‌های جمعیتی دوران استالین در این منطقه تثبیت شده بودند با امضای توماری به مسکو خواستار پایان وضعیت خودمختاری و پیوستن به جمهوری ارمنستان شدند که این موضوع در نهایت در سال 1988 منجر به درگیری و جنگ داخلی بین ارمنی‌ها و آذری‌های ساکن قره‌باغ شد.

در نهایت به دلیل اکثریت جمعیتی ارمنی قره‌باغ و این حقیقت که پارلمان محلی این منطقه خودمختار هم در اختیار اکثریت ارمنی بود در 12 ژوئن 1988 پارلمان قره‌باغ به جدایی کامل این منطقه از آذربایجان و پیوستن به ارمنستان رای داد. رای پارلمان با مخالفت آذربایجان و مسکو همراه شد و وضعیت تا زمان فروپاشی شوروری تداوم یافت تا اینکه آذربایجان و ارمنستان به فاصله کمتر از یک ماه در تابستان سال 1991 از شوروی اعلام استقلال کردند. آذربایجان در 31 آگوست سال 1991 و ارمنستان در تاریخ 23 سپتامبر اعلام استقلال کردند و تبدیل به کشورهای مستقلی شدند.

همزمان با انحلال اتحاد شوروی در 1991، منطقه خودمختار رسماً استقلال خود را اعلام کرد. جنگ بین ارمنستان و آذربایجان بر سر این منطقه در گرفت و در پی آن تقریبا 30 هزار نفر کشته و صدها هزار آواره و پناهنده بر جای ماند. در 1993 ارمنستان توانست قره‌باغ را به تصرف خود در آورد. این درگیری‌های پراکنده تا سال 1994 ادامه داشت تا بالاخره با میانجیگری روسیه دو طرف اعلام آتش‌بس کردند. آذری‌ها می‌گویند در دوران جنگ، ارتش ارمنستان دست به جنایات جنگی زده و هزاران آذری را به صورت دسته‌جمعی قتل عام کرده است. آمارهای بین‌المللی حاکی از کشته شدن 15 هزار نفر (نظامی و غیرنظامی) در جنگ 2 ساله بر سر قره‌باغ در فاصله سال‌های 1992 تا 1994 است. تلفات آذری‌ها اما بسیار بیشتر از ارمنی‌ها بود. طبق تخمین کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل نزدیک به 600 هزار آذری بر سر جنگ قره‌باغ آواره شده‌اند. از زمان پایان جنگ 2 ساله حضور ارتش ارمنستان در خاک قره‌باغ تثبیت شده و این منطقه تحت اشغال ارتش جمهوری ارمنستان است و دهها هزار آذری از این منطقه کوچ کرده‌اند.

برگزاری رفراندوم در قره باغ
در سال 2006 در رفراندومی در قره باغ، 89.5 درصد شرکت‌کنندگان به قانون اساسی جدیدی رای دادند که براساس آن این منطقه کوچک کوهستانی را به یک کشور مستقل تبدیل می‌کرد. این آتش‌بس برای بیش از یک دهه برقرار ماند اما در پی شکست مذاکرات دوطرف، در آوریل 2016 یکی از شدیدترین موارد درگیری نظامی میان دو کشور به وقوع پیوست و در پی جنگ چهار روزه ایروان و باکو در قره‌باغ صدها نفر از هر دو طرف کشته شدند. طرفین بارها آتش بس اعلام کرده و تلاش‌های گسترده بین‌المللی برای میانجیگری و یافتن راه حل در جهت پایان دادن به این مناقشه ادامه داشت. بعد از درگیری‌های 2016، تنش‌ها موردی میان طرف به وقوع پیوست اما مناقشه در سطحی قابل کنترل مدیریت ‌شد. در 12 ژوئیه 2020 تبادل آتش میان ارمنستان و آذربایجان بعد از توقف نسبی اما چند ساله تنش‌ها میان دو کشور بار دیگر منطقه را به بحران کشاند.

تدوین سیاست خارجی و امنیتی ارمنستان و آذربایجان
پس از فروپاشی شوروی، ارمنستان برای نخستین بار این فرصت را یافت تا سیاست خارجی و امنیتی خود را تدوین نماید. ارمنستان قبل از هر چیز بایستی موضع خود را در قابل تحولات منطقه مشخص می‌کرد. مهم‌ترین مانع بر سر راه چنین هدفی، مناقشه سیاسی- نظامی با آذربایجان برسر منطقه قره‌باغ بود. به این دلیل و به واسطه ماهیت غیرعادی این مناقشه، تدوین و اجرای هرگونه سیاست امنیتی از سوی ارمنستان با مشکل مواجه شد. مناقشه مذکور موجب افزایش ظرفیت دولت‌های منطقه و برخی قدرت‌های جهانی برای اعمال نفوذ بر ارمنستان به منظور تامین منافع خود شد.

در خصوص مبانی و عناصر مهم موثر در جهت گیری‌های آذربایجان، حل و فصل صلح‌آمیز مناقشه با ارمنستان بر سر منطقه قره‌باغ از طریق مذاکرات در چارچوب گروه مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا و اصول نشست سران سازمان امنیت و همکاری اروپا در لیسبون و مقابله با آثار تجاوز نظامی ارمنستان به آذربایجان است. عدم حل و فصل این منقشه جدی‌ترین چالش و تهدید برای امنیت آذربایجان است. علی‌رغم برخی برتری‌های آذربایجان نسبت به ارمنستان، مناطق وسیعی از این کشور همچنان در اختیار ارمنستان قرار دارد.

«بقای ارمنستان» اساسی‌ترین مفهوم و مهم‌ترین ماموریتی است که طی تاریخ بر دوش ارامنه سنگینی کرده است. هدف از این مفهوم، اتخاذ استراتژی مناسب به منظور مدیریت تهدیدات علیه موجودیت ارامنه از ناحیه نیروهای متخاصم در منطقه است. این ماموریت نه تنها از طرف دولت‌های ارمنی تاکنون تعقیب شده است بلکه به یک خواست ملی تبدیل شده است.
«موقیعت جغرافیایی» دیگر مولفه‌ای است که در آسیب‌پذیری استراتژیک و جهت‌گیری سیاسی – امنیتی این کشور نقش مهمی ایفا می‌کند. فقدان منابع طبیعی ارزشمند مانع از آن می‌شود تا ارمنستان با همسایگان خود بر سر آن دچار تنش شده یا شاهد رقابت دیگر بازیگران منطقه‌ای و جهانی بر سر این منابع باشد، لکن این کشور را در مقابل تهدیداتی نظیر تحریم سیاسی – اقتصادی آذربایجان و ترکیه آسیب‌پذیر ساخته است.

بحران قره‌باغ به واسطه اهمیت آن در «تئوری بقا» نقش مهمی در جهت‌گیری‌های سیاسی - امنیتی ارمنستان ایفا کرده است. اکنون روابط ارمنستان با روسیه، ایران، اذربایجان و ترکیه تحت تاثیر این بحران قرار گرفته است. ماهیت بحران قره‌باغ این فرصت را در اختیار بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای داده است تا منافع خود را در این مناقشه جستجو نمایند. روسیه، امریکا، ایران و ترکیه فعالانه درپی اعمال نفوذ در منطقه هستند.

تاثیر دیگر بحران قره‌باغ بر ارمنستان آن است که سیاست خارجی و امنیتی این کشور به نوعی، از سوی ناسیونالیست‌های ارمنی (در قره‌باغ، ارمنستان و ارامنه خارج از کشور) به گروگان گرفته شده است. این وضعیت فضای بسیار محدودی برای هرگونه انعطاف‌پذیری و مصالحه  در اختیار ایروان قرار داده است و موجب ضعف اقنصادی ارمنستان و اتلاف منابع انسانی شده است. دو عنصر «آسیب پذیری استراتژیک و بحران قره‌باغ» سایه سنگین خود را بر استراتژی امنیتی ارمنستان تحمیل کرده است.

   
  

نظر شما:
نام:
پست الکترونیکی:
نظر
 
  کد امنیتی:
 
 
 پربیینده ترین مطالب
  بلگراد پس از توافق واشنگتن تنها ماند
  چرچیل؛ بزرگ‌ترین بریتانیایی
  گسترش روابط علمی فرهنگی ایران و بوسنی
  قالیباف به کرونا مبتلا شد
  مالیات برانکو ایوانکوویچ، بحران تازه پرسپولیس!
  طارمی مقابل یونانی‌ها بازی می‌کند؟
  ادامه اعتراض‌ها در ترکیه به اسلام ستیزی غرب
  جنبش اعتراضی بلاروس از بین نمی رود
  ریاست‌جمهوری آتاتورک و الگوبرداری رضاشاه
  ترکیه کاردار سفارت فرانسه را احضار کرد
  همکاری ایران و صربستان در زمینه حفظ نباتات
  شویگو: اوضاع در مرز بلاروس و ناتو متشنج است
  تظاهرات علیه ممنوعیت سقط جنین در لهستان
  دیدار سفیر ایران با رئیس پارلمان بوسنی
  پیش‌بینی روسیه از آینده اقتصاد جهانی
 
 
 
::  صفحه اصلی ::  تماس با ما ::  پیوندها ::  نسخه موبایل ::  RSS ::  نسخه تلکس
کلیه حقوق محفوظ است؛ استفاده از مطالب با ذکر منبع بلامانع است
info@iranbalkan.net
پشتیبانی توسط: خبرافزار