صفحه اول     سیاسی     اقتصادی     اجتماعی     ورزشی     فرهنگی     تصویری     تماس با ما     تبلیغات     پیوندها     RSS  
چهارشنبه، 28 آذر 1397 - 18:43   
  تازه ترین اخبار:  
 
 آخرین مطالب
  تداوم اعتراضات گسترده ضد دولتی در مجارستان
  ترامپ به رئیس جمهوری کوزوو نامه نوشت
  میترویچ، مرد سال 2018 فوتبال صربستان
  نمایشگاه عکس ایران در استانبول برپا شد
  کرواسی رفتار غیرقانونی با مهاجران را تکذیب کرد
  استقرار جنگنده‌های روسیه در کریمه
  اهدای نشان ویژه یونسکو به محمدعلی موحد
  بازدید سفیر ایران از نمایشگاه کتاب سارایوو
  درآمد ترکیه از «مولانا» نوش جانش!
  انفجار بمب مقابل دفتر تلویزیونی در یونان
  برندگان جایزه ادبی فرانتیشک الخنوویچ
  سفر ۱۰۰ روزنامه نگار منطقه ای به بلاروس
  نتایج و دستاوردهای کنفرانس بین‌المللی مهاجرت
  رایزنی عجیب پامپئو با وزیر خارجه اسلوونی
  سفر بازیگر زن مشهور ترکیه ای به ایران
- اندازه متن: + -  کد خبر: 29937صفحه نخست » گزارشدوشنبه، 12 آذر 1397 - 09:11
تولستوی قدوسی و مولانای معنوی
سیدحمید رضا مهاجرانی
  

همواره در معنای «عین یشرب بها عبادالله» اندیشه می کردم که این چشمه جوشان که بندگان خدا از گوارائی آن مست می شوند، چگونه چشمه ای است و این بندگان کیانند که شایستگی نوشیدن و لیاقت سرمستی از گوارائی آن را دارند و با این نوشیدن در عِیشی کوشیده اند که کیمیای هستی اش قارون کند گدا را و از آن مهمتر وقتی این بندگان بر سر این چشمه گرد می آیند، با چه زبانی با هم صحبت می کنند؟ مولانا جلال الدین رومی در داستانِ به خدمت رسیدن مرغان به پیشگاه سلیمان می گوید:

چون سلیمان را سرا پرده زدند

جمله مرغانش به خدمت آمدند

همزبان و محرم خود یافتند

پیش وی یک یک به جان بشتافتند

جمله مرغان ترک کرده جیک جیک

با سلیمان گشته اند افصح من اخیک

ای بسا هندو و ترک هم زبان

ای بسا دو ترک چون بیگانگان

همزبانی خویشی و پیوندی است

مرد با نامحرمان چون بندی است

پس زبانِ محرمی خود دیگر است

همدلی از همزبانی خوشتر است

غیر نطق و غیر ایماء و سجل

صد هزاران ترجمان آید ز دل

به گزارش پایگاه تحلیلی – خبری ایران بالکان (ایربا) به نقل از اطلاعات، از این گفتار مولانا می توان دریافت که نوشندگان آبِ این چشمه گوارا به نوعی اتّحاد در گفتار دارند و به عبارتی هم زبان هستند و آن زبانی که بین ایشان رواج دارد و عامل ارتباط بینشان “زبان دل” است و امّا آن چیزی که این نوشندگان بر سر این چشمه با این زبان از آن سخن می گویند، بی گمان “عشق” است. همان عشقی که به گفته مولانا جسم خاکی را افلاکی می کند و کوه را در رقص می آورد و چالاک می گرداند.

همان عشقی که به گفته ویکتور هوگو، یک تنفس است از هوای بهشت.۳ همان عشقی که به مانند گلی است از درون بویا که به تعبیرمولانا علیرغم سعی و انکار منکران عشق، رایحه اش در سراسر عالم شنیده می‌گردد:

هر گلی کاندر درون بویا بود

آن گل از اسرار کلّ گویا بود

بوی ایشان رقم نفی منکران

گرد عالم می‌رود پرده دران

منکران همچون جُعَل زان بوی گل

یا چو نازک مغز در بانگ دهل

خویشتن مشغول می سازند و غرق

چشم می دزدند زین لمعان برق

پس پیداست که سخن این نوشندگان، شرح همان عشق و اسرار کلی است. بزرگانی که با این زبان و از این حقیقت ماورائی سخن گفته اند، کهنگی در کلامشان راه ندارد و تمامی عرصه کره زمین را در نوردیده است. این بزرگان همان عُباداللّهی هستند که بر سر این چشمه گرد آمده اند. بزرگانی چون حضرت علی (ع) و تولستوی و شکسپیر و گورکی و چخوف و جلال الدین رومی و عبدالرحمان جامی و عطار و افلاطون و مسیح، نمونه‌های بارز آن هستند که والدوامرسون، شاعر معاصر آمریکایی، همه چیز بودن و عظمت بشر را مرهون پرورش یافتنش در خاکی می داند که ذراتش با حضور اینها عجین شده است که گفت:

«برای آن کس که همه چیز آفریده، کوچک و بزرگ وجود ندارد. هر جا او هست، همه چیز هست. و هیچ جا نیست که او در آن نباشد. مرا با همه ناچیزی ام ببین. من ناچیزم و همه چیزم. زیرا زاده زمین و خاکی هستم که حکمت علی و مغز افلاطون و دل مسیح و نبوغ شکسپیر را با ذرات خود آمیخته دارد.

برای همین است که این بزرگان در جایگاهی قرار گرفته اند که کلیه آثارشان کره خاکی را زیر پا نهاده و مرز و وطن خاصی نمی شناسند بلکه به بشر تعلق دارند و در حقیقت این آثار همان گلهایی هستند گویا از اسرار کلّ و از همین روی است که گاهی(نه اندک)،مواردی را بین آثار این بزرگان مشاهده می کنیم که با یکدیگر تطابق تام و مقارنه ای بس شگرف دارند.

این تطابق و یکسانی تا بدان حد است که گمان می رود یکی از آن دیگری نقلِ قول نموده، که این امر به خاطر آن است که این بزرگان همه از یک حقیقتِ واحد سخن گفته اند. به عنوان نمونه خیلی جالب خواهد بود اگر خطبه هفتم نهج البلاغه مولا علی را با تراژدی مکبث اثر ویلیام شکسپیرمقایسه نمائیم. قطعاً به این نتیجه خواهیم رسید که یکی از زیباترین و ساده ترین و در عین حال عمیق ترین تفاسیری را که می توانیم بر این خطبه انتخاب نمائیم، تراژدی مکبث خواهد بود.

مولا علی(ع)در این خطبه، انسانی را تعریف می کند که از عظمتِ انسان بودن فاصله گرفته و دلش جایگاه شیطان گردیده و بنده مفلوک شیطان شده و می فرماید:«اتّخذوا الشیطان لاَمرهم ملاکاً و اتّخذهم له اشرکاً. باض و فرّخ فی صدورهم…»

حال اگر این خطبه را با تراژدی مکبث،علی الخصوص با ترجمه ناب و ادیبانه مرحوم دکترعلی اصغر حکمت، مطابقت نمائیم، خواهیم دید که تا چه حد از حیث معنوی و پیام یکسان است و در ذهن خواننده شاید اینگونه تداعی شود که شکسپیر پس از خواندن این خطبه، این تراژدی را نگاشته است. اینها همه نشان از آن دارد که آنانی که با زبان اهل دل از عشق سخن می گویند، همه همزبان بوده اند و محرم، و بینشان عظیم خویشی و پیوندی استوار بوده است.

این بزرگان پس از نوشیدن آب این چشمه مستِ معرفت شده اند و پیامدِ این مستی، رسالتی در میان آمده است. چون معروف است که:«معرفت به رسالت آبستن است». به این معنی که وقتی انسان به معرفتی دست یافت، فوراً احساس می کند که رسالتی به دوش دارد و دیگران نیز باید از آن معرفت عطیه و نصیبی بهره مند گردند که این همان رسالت عارف است.

یقیناً عرفایی چون جلال الدین رومی و لئو تولستوی از همین مقوله‌اند که علیرغم اختلافشان در زبان و جغرافیا و زمان، هر دو از یک حقیقت سخن گفته اند و هر دو بار یک رسالت را بر دوش کشیده اند. اینان دو رسول هستند با یک رسالت که این مقاله موجز و اندک در همین زمینه سخن می‌گوید و سعی بر آن دارد که مقارنات و مطابقات شگرفی که بین داستان‌های مثنوی و داستان‌های لئو تولستوی وجود دارد را تا حدودی معرفی نماید.

مطابقات و مقارناتی که به شاخه شاخه‌های برآمده از درختی هستند که ریشه اش عشق است. همان عشقی که به عقیده سید شهاب الدین سهروردی، اصل وجود و خانه اصیل هستی و خلقت است که فرمود:

« خداوند عقل را آفرید که همان وجود نورانی و بهی است. این خلقت نخست دارای سه صفت است با سه مثال؛ شناخت حق و شناخت خود و شناخت آنچه نبود، پس ببود. از اول صفت که راجع به ذات احدیّت و کمال معرفت مطلق است، حسن و زیبایی برون آمد و از ثانی صفت که راجع به شناخت خود است، مِهر و عشق برون آمد و از سوم صفت حزن و اندوه.

یقیناً چشمه ای که تولستوی قدوسی و مولانا جلال الدین معنوی از آن نوشیده اند، چشمه معرفت بوده است که هر دو، رسولِ رسالتِ آگاهی‌رسانی شده اند و یقیناً آن معرفتی که بدان نائل شده اند، معنای حقیقت عشقی است که آبشخور اصلی اندیشه‌های اصلی تولستوی و جلال الدین شده است و هر دو، رسالتِ آگاه کردن مردم را بدان حقیقت بر دوش داشته اند.

درست آنگونه که داستایوفسکی می گوید:«گرانقدرتر از عشق، چه چیزی وجود دارد؟ عشق برتر از زندگی است، عشق سر لوحه زندگی است. بنابراین چگونه ممکن است که زندگی در برابر او سر تسلیم فرود نیاورد؟

لئوتولستوی محو در این حقیقت بود و آسوده بال در دریای معرفت شناگری می کرد و خلیفه خدا بود در زمین. مصداق همان بود که مولانا می فرمود:

محو می باید نه نحو اینجا بدان

گر تو محوی بی خطر در آب ران

آن سبوی آب دانش‌های ماست

و آن خلیفه دجله علم خداست

روی همین اساس هم ماکسیم گورکی در معرفی تولستوی چنین گفته است:«هر چه تولستوی بیشتر به خدایان شباهت پیدا می کند، بیشتر بر عرصه خاک همچو اولاد آدم پا برجا می نهد و می ماند؛ به طوری که در میان ما نه چون ستاره ای درخشان است که بر سقف آسمان باشد، بلکه با ما و نزدیک ماست و با این همه و در عین با همگی، تنهاست با خدای خودش که با او همان معامله ای را می کند که با ایوب کرد.

تعریف فوق از تولستوی نشان می دهد که روحیات وی با مولانا جلال الدین، قرابت زیادی دارد و شاید روی همین قرابت اندیشه‌ها بوده که امروزه در خانه تولستوی که به موزه تبدیل شده، در میان کتاب‌های روی میزِ کارش، یک جلد مثنوی معنوی نیز به چشم می خورد. گویی این دو از همان دهانی سخن گفته اند که خورنده لقمه‌های راز بوده و پنهان در لب‌های دوست.

دو دهان داریم گویا همچو نی

یک دهان پنهان است در لب‌های وی

مولانا نیز در اوج صعودش به قله عرفان و مکانت رفیعش، با ما و در کنار ماست. نه او را با دربار شاهی کار است و نه حریم سلطانی. دین برای او چیزی جز حقیقت عشق نبود. همان گونه که برای امام محمد غزالی چنین بود، اندیشه‌های این بزرگان، آبستن رسالتی بود فریادگر.

همواره این افراد، این کشمکش را در روح خود داشتند که تا کی می‌توان این سکوت پر وقار اما آکنده از دروغ و فریب را تحمل کرد؟ دروغ‌ها و فریب‌هایی که در ورای چهره‌های نقاب دار خلیفه وسلطان و وزیر و قاضی و زاهد ظاهر پرست و جاه طلب وتزارِ حشمت خواه وجود داشت. چهره‌هایی آکنده از دروغ و ریا که به خاطر احتشام جویی و جاه طلبی، صدای انسانیت را ناشنیده گرفته اند.

پس باید یک تولستوی بود تا بتوان شکنجه‌های روحی و آلام درونی خود را ترسیم نمود و رسوایشان کرد. آن دسته از سوداگران دینداری دنیوی را که ظاهرشان از وجودی حکایت می کرد که انسان را مطلقاً به یاد دین و خدا و عشق نمی انداخت، پس باید یک مولانا جلال الدین بود که مبارزه کرد با آنانی که همواره نقش بازی می کنند.

نقش قهرمان را بازی می کنند،از آن روی که ترسو هستند؛ یا از آن روی نقش قدیس را بازی می کنند،چون شرور هستند یا از آن روی نقش یک آدمکش را ایفا می کنند،چون در کشتن همنوعان خود بی تابند و در یک کلام از آن روی نقش بازی می کنند،چون از کودکی دروغگو و بیگانه با عشق پرورش یافته اند.

نکته قابل تأمل دیگری که گویای قرابت اندیشه‌های مولانا و تولستوی می باشد، آن است که منبع سرایش قصه‌های این دو فرزانه، کلامِ خداوند است که در انجیل و قرآن به آنها بر می خوریم و این منبع الهامِ مشترک تا بدان حد ملموس است که این تداعی را در ذهنِ خواننده ایجاد می کند که شاید تولستوی، پس از خواندن قصص مثنوی، پاره ای از داستان‌های خود را به جامه تحریر در آورده است.

البته این احتمال بسیار بعید است که تولستوی آنقدر به زبان فارسی مسلط بوده که مثنوی را به زبان اصلی اش خوانده باشد و یا در خصوص نمونه پیش گفته بسیار بعید است که شکسپیر نهج البلاغه را به زبان اصلی‌اش خوانده باشد؛ ولی یقین مَثَل این فرزانگان همان مثل هندو و ترک همزبانی هستند که زبان مَحْرمی عامل درک متقابلشان بوده است؛ یعنی زبان عشق.

من در این مقاله تنها به بخشی از این مواردِ مقاربت بین آثار تولستوی و مثنوی اشاره می کنم که گفت:

گر بریزی بحر را در کوزه‌ای

چند گنجد قسمت یک روزه ای

داستان اختلاف چهار تن بر شـیئی واحد و داستان قهوه‌خانه سورات

در داستان مشهور مولانا در خصوص اختلاف چهار نفر که به زبان‌های مختلف سخن می گفتند، بر سر شـیئی واحد و یا مفهوم که در این داستان آن شـئ و مفهوم، واحد انگور در نظر گرفته شده؛ مولانا در صدد تعریف این حقیقت است که انسان‌ها با اختلاف زبان‌ها و ادیانی که دارند، در خصوص مفاهیم نظر و عقیده یکسان دارند و در حقیقت، موضوع اختلاف بر سر اسم‌هاست.

همان گونه که انگور مفهومی است واحد و عنب و اوزوم و استافیل، نام‌هایی متفاوت از یک معناست و در این داستان مردی که زبان هر چهار نفر(عربی،فارسی،ترکی،یونانی)را می دانست، با آنها نشست و در سایه علم و دانش خود باعث شد که اختلاف از میان آنها زائل شود که مولانا در این خصوص می گوید:

هم سلیمان هست اندر دور ما

کاو دهد صلح و نماند جور ما

قول ان مِن اُمَّةٍ را یاد گیر

تا به الّا و خَلا فیها نذیر

و در همین معنی نیز مولانا در داستان فیل در اتاق تاریک اشاره

می کند:

از نظرگه گفتشان شد مختلف

آن یکی دالش لقب دادن آن الف

در کف هر یک اگر شمعی بُدی

اختلاف از گفتشان بیرون شدی

مطابق با همین داستان، تولستوی داستانِ قهوه خانه سورات را می‌آورد که در آن داستان، چهار تن از اصحاب مذاهب اسلامی (شیعه) و یهود و مسیحی و برهمن در قهوه خانه سورات گرد هم آمده اند و بر سر اینکه خداوند صرفاً در عبادتگاه خودشان یافت می شود و بدان انحصار دارد؛اختلاف نظر داشتند و سخت مجادله می کردند تا اینکه فرهیخته ای چینی به آنها ثابت می کند که خداوند همه جا هست و در مکان خاصی محصور نمی شود.

ضمن اینکه درتمامی این عبادتگاه‌های چهارگانه وجود دارد و هر جا همه چیز است،او نیز هست و هیچ جا نیست که از وجود او خالی باشد. و جالب این است که آن فرهیخته چینی در سخن خود خطاب به آن چهار تن می گوید: الف و بای هر یک از شما باء و الف آن دیگری است.

پیام تولستوی و پیام جلال الدین در این دو داستان یکی است و آن اتحاد و وحدانیّت مفهوم در کنار تعددِ نام‌هاست و هر دو در داستان خود برای از بین بردن اختلاف از وجود یک فرهیخته(در داستان مولانا کسی که با زبان‌های مختلف آشنا بود یا به عبارتی صاحب سرّی عزیزی صد زبان و در داستان تولستوی یک چینی حقیقت گرا)کار را به سامان رسانید و تنازع را تبدیل به اتحاد نمود.

او میانجی شد میان دشمنان

اتحادی شد میان پرزنان

باز هر دو اینها موضوع اختلاف را از الف و باء مثال می آورند و بالاخره اینکه هر دو برای از بین بردن اختلاف و دستیابی به حقیقت،از نور استفاده می کنند. همان گونه که تولستوی در داستان خود از نور افروخته در یک پوست نارگیل مثال می آورد، مولانا نیز از تمثیل نور بهره می گیرد

ذکر بایزید بسطامی و داستان دو پیرمرد

تولستوی داستانی دارد با عنوان «دو پیرمرد» که قصد زیارت اورشلیم و بیت المقدس را دارند. این داستان مطابقت زیادی دارد با داستان ذکر بایزید در دفتر دوم مثنوی.هر دو سراینده در این داستان به یک حقیقت اشاره می کنند و آن اینکه حج و زیارت باید از صمیم قلب باشد و صاحب کعبه و بیت المقدس، هر دو یکی هستند و همه جا حضور دارند و یا آنگونه که آندره ژید می گوید:«زینهار که در هیچ جا جز همه جا در جست و جوی خدا باشی.

تولستوی در این داستان از قول الیشا که به مانند بایزید از حج بازمانده است، به این دلیل که در سر راهِ سفر، کمر به خدمت خانواده ای مستمند بسته دارد، می گوید:

«مشیت خداوند بر آن است که به مردم محبت و خدمت کنیم.»

مولانا نیز در داستان باز ماندن بایزید از سفر حجش، از زبان بایزید می گوید:

گفت حق اندر سفر هر جا روی

باید اول طالب مردی شوی

که بکاری بر نیاری گندمی

مردمی جو مردمی جو مردمی

قصد کعبه کن چو وقت حج بود

چونکه رفتی کعبه هم دیده شود

نکته بسیار قابل تأمل در این داستان آن است که مولانا جلال الدین، موضوعِ خدمت رساندن به خلق را به گندم و زیارتِ اماکن مقدسه را به کاه تشبیه کرده است و تولستوی نیز در داستان دو پیرمرد بیان می دارد که وقتی قهرمان داستان (الیشا) به خانه بازگشت، متوجّه شد که محصول گندمش نسبت به سال‌های گذشته،چندین برابر گشته است. ضمن اینکه به اعترافِ هم سفرش اقیم کرامیش که سفر را ادامه داد و تنها از حج بازگشت، همواره اخبار الیشا را داشته که یک منزل از او جلوتر بوده است.

داستان موسی و شبان وسه تارک دنیا

«وچون عبادت کنید، مانند دیگر امّت‌ها تکرارِ باطل نکنید. گمان مبرید که دعا با تکرار مستجاب می گردد. مانند آنان مباشید. زیرا خداوند پیش از آنکه سؤال کنید، از حاجت‌های همه شما با خبر است.

در داستان موسی وشبان که در حقیقت بیانگر و تفسیرگر زبان حال است، خداوند یکی از پیامبران اولوالعزم خود را مورد عتاب قرار می دهد و فرمانش می راند که از شبان طلب بخشایش کند.در همین معنا و مفهوم، یعنی تقدم و برتری زبان حال بر زبان قال، تولستوی در داستان سه تارک دنیا۱۹ بیان می دارد که وقتی یک اسقفِ با کرّ و فرّ با سه تارکِ دنیا ملاقات می کند، از آنها می پرسد که چگونه دعا می کنند و آنها بیان می دارند که دعای ما در همه احوال چنین

است:

«خدایا، تو آنجایی و ما اینجا. ما را از نظر دور نفرما. گاهی عنایتی کن!»اسقف آنها را متهم به کفر کرد و نیم روزی به تعلیم آنها پرداخت تا دعای«ای پدر مقدس ما که در آسمان‌ها هستی» را فرا گیرند و به شکل صحیح دعا کنند. وقتی اسقف از جزیره تنهاییِ آن سه تارک دنیا خارج شد، در حالی که شباهنگام بر عرشه کشتی نشسته بود، متوجّهِ سه سایه شد که بر روی آب، گام زنان به سمت او می آیند. وقتی خوب دقّت کرد و در تلألوء ماه، آن سه سایه را نگریست، متوجه شد که همان سه تارک دنیا هستند.

وقتی به اسقف رسیدند، گفتند که: ای حضرت اسقف، ما آن دعای شما را فراموش کرده ایم. اسقف با تعجب از آنها پرسید که چگونه توانستند بر آب گام نهند و به سوی او بیایند؟ به او گفتند که همان دعای خود را بر زبان جاری کردیم و بعد گام زنان بر روی آب به سوی شما آمدیم. اسقف در این لحظه در برابر آنها زانو زد و گفت: حقیقت هم آن است که شما بدان نائل شده اید.تولستوی و مولانا در داستان‌های فوق الذکر، از تمثیل آب استفاده کرده اند. مولانا در داستان موسی و شبان می گوید:

در درون کعبه رسم قبله نیست

چه غم ار غواص را پاچیله نیست

لعل را گر مهر نبود باک نیست

عشق در دریای غم غمناک نیست

اینها تنها بخشی مختصر بودند از این بیکران دریای همدلی و همزبانی مولانا و تولستوی. چشمه ای که حضرت مولانا و تولستوی قدوسی از آب آن نوشیده و سرمست شده اند، یکی است. همان چشمه ای است که عبادالله از آن می نوشند. هر چند که جام مولانا ضیاءالحق بود و جام تولستوی ولگا. هر دو در اوجِ افلاکی بودن، مردمی بودند و مردمی‌جو. در کنار ما و با ما برای همیشه.

   
  

نظر شما:
نام:
پست الکترونیکی:
نظر
 
  کد امنیتی:
 
 
 پربیینده ترین مطالب
  درآمد ترکیه از «مولانا» نوش جانش!
  بازدید سفیر ایران از نمایشگاه کتاب سارایوو
  سفر ۱۰۰ روزنامه نگار منطقه ای به بلاروس
  استقرار جنگنده‌های روسیه در کریمه
  اهدای نشان ویژه یونسکو به محمدعلی موحد
  ترامپ به رئیس جمهوری کوزوو نامه نوشت
  نتایج و دستاوردهای کنفرانس بین‌المللی مهاجرت
  برندگان جایزه ادبی فرانتیشک الخنوویچ
  انفجار بمب مقابل دفتر تلویزیونی در یونان
  نمایشگاه عکس ایران در استانبول برپا شد
  کرواسی رفتار غیرقانونی با مهاجران را تکذیب کرد
  تداوم اعتراضات گسترده ضد دولتی در مجارستان
  میترویچ، مرد سال 2018 فوتبال صربستان
 
 
 
::  صفحه اصلی ::  تماس با ما ::  پیوندها ::  نسخه موبایل ::  RSS ::  نسخه تلکس
کلیه حقوق محفوظ است؛ استفاده از مطالب با ذکر منبع بلامانع است
info@iranbalkan.net
پشتیبانی توسط: خبرافزار