صفحه اول     سیاسی     اقتصادی     اجتماعی     ورزشی     فرهنگی     تصویری     تماس با ما     تبلیغات     پیوندها     RSS  
جمعه، 27 مهر 1397 - 04:41   
  تازه ترین اخبار:  
 
 آخرین مطالب
  کاشت نهال دوستی ایران و بوسنی در سارایوو
  قربانی جدید رسانه‌ها
  اهمیت جدایی کلیساهای ارتودوکس روسیه و اوکراین
  روابط کلیسای ارتودوکس روسیه با قسطنطنیه قطع شد
  وزیر صرب خواهان اخراج سفیر آمریکا شد
  جنگنده سوخو در اوکراین سقوط کرد
  افتتاح مرکز اسلامی درشهر اوگام کروآسی
  Yeni Şafak:Cemal Kaşıkçı işkenceyle katledildi
  محکومیت آتش سوزی کلیسایی در ویسوکو
  اردوغان معامله سه طرفه را بُرد
  سقوط سهام بانک‌ها در ترکیه و توافق محرمانه با واشنگتن
  آموزش زبان فارسی در دانشگاه آتاتورک ارزروم
  گردشگران صربستان در ورود به ایران ویزا می گیرند
  موضوع گفت‌وگوهایمان شر و گناه بود
  پیش بینی سی ان ان از قتل جمال خاشقجی
- اندازه متن: + -  کد خبر: 27496صفحه نخست » اخبار ویژهدوشنبه، 4 دی 1396 - 23:01
سیاست خارجی آنکارا در هفت سال اخیر فراز و نشیب هایی داشته است/
چرخش بزرگ در سیاست خارجی ترکیه
دولت اردوغان از تحریک جوامع اسلامی به دفاع از آرمان فلسطین استفاده می کند تا رهبری موج مخالفت با آمریکا ستیزی را در دست گرفته و از آن برای احیای عمق استراتژیک و قدرت نرم ˈترکیه نوینˈ در دوران سخت بی اعتمادی و تردید استفاده کند.
  

سیاست خارجی ترکیه در طول هفت سال اخیر به ویژه پس از تحولات سیاسی-اجتماعی موسوم به "بهارعربی" دستخوش فراز و نشیب های بسیاری بوده است. سیاستمداران حزب حاکم عدالت و توسعه تا قبل از سرنگونی دومینو وار حاکمان تونس، مصر، لیبی و یمن موفق شده بودند ترکیه را با تکیه بر "قدرت نرم" این کشور در عرصه های اقتصادی، سیاسی و فرهنگی به عنوان الگویی شاخص به دیگر کشورهای منطقه معرفی کنند.

به گزارش پایگاه تحلیلی – خبری ایران بالکان (ایربا) به نقل از بی بی سی، دکترین "عمق استراتژیک" که با هدف تبدیل ترکیه به قدرت اول خاورمیانه توسط احمد داوود اوغلو نخست وزیر و وزیر امور خارجه اسبق ترکیه تئوریزه شده بود، مناسبات ترکیه با آمریکا را در قالب ائتلاف ناتو و روابط ترکیه را با کشورهای اروپایی و خاورمیانه ارتقاء بخشیده بود.

این مساله در کنار دیگر کانون های تنش در مناسبات ترکیه با دیگر بازیگران اصلی منطقه ای و بین المللی از چرخشی بزرگ در سیاست خارجی ترکیه خبر می دهد. چرخشی که به دنبال تشدید اختلافات ترکیه با آمریکا بر سر استرداد فتح الله گولن و پرونده رضا ضراب، تضعیف قدرت چانه زنی و امتیازگیری ترکیه در برابر روسیه و آمریکا در سوریه، کم رنگ شدن دورنمای عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا و نیز سرایت مجموع این نارضایتی ها به قضیه به رسمیت شناختن بیت المقدس به عنوان پایتخت اسرائیل از سوی آمریکا، دولت اردوغان را با ˈبحران بی اعتمادیˈ در نوع نگرش خود به عرصه روابط بین الملل روبرو ساخته است.

در این نوشتار به تبیین دلایل و ریشه های بروز این بحران و نیز پیامدهای احتمالی آن بر آینده سیاست خارجی ترکیه پرداخته ام.

دکترین عمق استراتژیک

حزب حاکم عدالت و توسعه در سال ۲۰۰۲ با هدف تبدیل ترکیه به موفق ترین الگو در خاورمیانه از طریق پیروی از اصول سه گانه سکولاریسم، دموکراسی، و بازار آزاد زمام قدرت را در دست گرفت. ترکیه با ثبت رشد تولید ناخالص داخلی تقریباً ۹ درصدی در سال ۲۰۱۰ خود را به عنوان یکی از رو به رشد ترین اقتصادهای جهان معرفی کرده بود.

رهبران ترکیه با پیشبرد اصلاحات سیاسی و قانون اساسی نیز توانسته بودند حکم اعدام را از میان برداشته و با گشایش فصلی نو در موضوع حقوق شهروندی اقلیت کُرد عملاً کشورشان را در مسیر پیوستن به اتحادیه اروپا قرار دهند. بین سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۰ ترکیه حتی برای عادی سازی مناسبات با ارمنستان دشمن دیرینه خود نیز گام برداشته بود.

گشایش اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ترکیه بیش از هرچیز مرهون تفکرات احمد داوود اوغلو (استاد سابق علوم سیاسی و روابط بین الملل در دانشگاه مرمره) بود. داوود اوغلو در کتاب خود با عنوان "عمق استراتژیک" ۵ اصل کلیدی سیاست خارجی ترکیه را بر شمرد. این اصول عبارتند از ۱) تلاش برای ایجاد حوزه نفوذ ترکیه از طریق گسترش امنیت و دموکراسی، ۲) به صفر رساندن مشکلات با کشورهای همجوار، ۳) ارتقاء و تقویت روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی با کشورهای همسایه و فراتر از آن، ۴) اتخاذ راهبرد چند-جانبه گرایی در سیاست خارجی، ۵) دیپلماسی موزون (ریتمیک). در همین راستا وزیر خارجه سابق ترکیه اعتقاد داشت که کشورش باید از "عمق تاریخی، موقعیت جغرافیایی و میراث غنی و بزرگ برجای مانده از امپراطوری عثمانی" به عنوان فرصتی استثنایی برای تثبیت قدرت نرم و ایفای نقش فعال در حل و فصل مناقشات منطقه ای و فرا منطقه ای استفاده کند.

موج تحولات و دگرگونی های بهار عربی اگرچه به مروز زمان به عقب گرد دموکراسی در منطقه انجامید اما برای ترکیه در آن سال های آغازین فرصتی فراهم کرد تا نظریه عمق استراتژیک را در بوته آزمایش قرار دهد. با روی کار آمدن محمد مُرسی و حزب اخوان المسلمین در مصر (حزب مورد حمایت اردوغان) بارقه هایی از امید در میان رهبران ترکیه برای بسط نفوذ قدرت نرم این کشور در منطقه روشن شد. رؤیای نئوعثمانی (Neo-Ottomanism) اردوغان و داوود اوغلو با صدور تفکر اخوان المسلمینی به کشورهایی که دستخوش تحولات بهار عربی شده بودند به واقعیت نزدیک تر می شد. تفکر اخوان المسلمین همان تفکری بود که بنای ایدئولوژی حزب عدالت و توسعه را تشکیل می داد اما ترکیه می خواست نسخه ای تازه و مدرن از آن ارائه دهد، نسخه ای که نه تنها بین اسلام و نئولیبرالیسم تضاد زیادی متصور نبود بلکه پیشرو و مترقی نیز بود.

با بروز جنگ داخلی در سوریه دولت ترکیه باز هم به حمایت از احزاب و گروه های سیاسی وابسته به اخوان المسلمین در سوریه پرداخت و آشکارا خواستار روی کارآمدن این احزاب به جای حزب حاکم بعث به رهبری بشار اسد شد. داوود اوغلو با اطمینان خاطر از برکناری اسد "ظرف چند ماه" سخن می گفت و معتقد بود با توجه به سرکوب اعتراضات مردمی و نقض حقوق بشر توسط حکومت اسد، ائتلاف ناتو به رهبری آمریکا دیر یا زود گزینه مداخله نظامی در سوریه به سبک لیبی را در دستور کار قرار خواهد داد.

شروع چرخش بزرگ

اولین جرقه های چرخش در سیاست خارجی ترکیه در سال ۲۰۱۱ با پافشاری های داوود اوغلو و اردوغان بر مداخله نظامی ناتو در سوریه زده شد. برخلاف انتظار مقامات ترکیه باراک اوباما رئیس جمهور وقت آمریکا نه تنها گزینه مداخله بشردوستانه در سوریه را در دستور کار قرار نداد بلکه در تضاد با منافع آنکارا از کُردهای سوریه در شهر کوبانی حمایت کرد. تصمیم اوباما بی گمان بی اعتمادی مقامات ترکیه را نسبت به اولویت ها و اهداف واشنگتن در سوریه بر انگیخت.

در اواخر سال ۲۰۱۲ دیگر بر همگان روشن بود که دولت ترکیه از شورشیان مخالف اسد (ارتش آزاد سوریه) و جبهةالنصره وابسته به القاعده حمایت می کند. در این فضای بدبینی و بی اعتمادی دولت اردوغان سعی داشت بدون اتکا به واشنگتن، بر اساس اولویت های سیاست خارجی و نگرانی های امنیتی کشورش در سوریه عمل کند، امری که در نهایت به شکاف بیشتر در رویکرد آنکارا و واشنگتن در قبال آینده اسد و شورشیان در سوریه منجر شد.

بین سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۵ سه تحول مهم منجر به تشدید نگرانی های امنیتی و افزایش بی اعتمادی ترکیه شده بود. از یک سو کُردهای شمال سوریه به طور یک طرفه منطقه روژاوا (کردستان غربی) را در سه کانتون جزیره، کوبانی و عِفرین ایجاد کرده بودند و از سوی دیگر نیروهای یگان مدافع خلق (ی.پ.گ) موفق شده بودند شهر تل‌ابیض در نزدیکی مرز ترکیه و سوریه را از دست داعش آزاد کنند. روسیه نیز در سپتامبر ۲۰۱۵ و به درخواست اسد وارد جنگ در سوریه بر ضد مخالفان اسد و داعش شده بود. دیری نپایید که سرنگونی یک جنگنده روسی در نزدیکی مرز سوریه توسط نیروی هوایی ترکیه به تنش جدی میان آنکارا و مسکو انجامید.

دولت اردوغان که در بعد سیاست خارجی در سوریه در تنگنای استراتژیک گیر کرده بود در ژوئیه ۲۰۱۶ شاهد کودتای نظامی بود. یکسال بعد در اوت ۲۰۱۶ به دنبال تداوم پشتیبانی آمریکا از نیروهای کُرد سوریه ترکیه عملیات نظامی موسوم به "سپر فرات" را با هدف مقابله با داعش و نیروهای کُرد از طریق ایجاد منطقه حائل در شمال سوریه آغاز کرد. اختلاف بین آمریکا و ترکیه در جنگ سوریه از یک سو و انتقادات مقامات آمریکایی و اروپایی از ترکیه به دلیل سرکوب های فراگیر وجهه ترکیه را به عنوان کشوری متعهد به موازین حقوق بشر و دموکراسی زیر سوال برد. مقامات ارشد اتحادیه اروپا نیز از توقف مذاکرات الحاقی برای عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا خبر دادند، امری که به بی اعتمادی میان ترکیه و غرب دامن زد.

شکست سیاست خارجی آرمان گرایانه و پیامدهای آن

چالش های دشوار ترکیه در سوریه و نیز دگرگونی های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی این کشور در دوران پس از کودتا به تدریج محدودیت های دکترین "عمق استراتژیک" را آشکار ساخت. زمانی که روسیه با ورودش به عرصه رقابت ژئوپلیتیک در سوریه توازن قوا را به نفع خود، اسد و بعدها ایران تغییر داد، ترکیه قدرت چانه زنی و برد استراتژیک خود را به طور قابل ملاحظه ای از دست داد تا جایی که امروز به رغم وجود همگرایی این کشور با روسیه و ایران، آنکارا در بسیاری از تصمیم گیری های خود (به طور مثال مداخله نظامی در عِفرین) باید با هماهنگی و مشورت با پوتین در چهارچوب مذاکرات آستانه اقدام کند. به رغم وجود همگرایی بین آنکارا و مسکو ذکر این نکته ضروریست که ترکیه هنوز نسبت به رویکرد روسیه در قبال آینده کُردهای سوریه بی اعتماد است.

رهبران حزب عدالت و توسعه که می خواستند ترکیه را به قدرت اول منطقه تبدیل کنند و به هیچ سناریویی جز برکناری اسد راضی نبودند اکنون به هیچ یک از اهداف سیاست خارجی بلند پروازانه خود دست نیافته اند. علاوه بر این، بی اعتمادی بین ترکیه و آمریکا به دلیل اتهامات رضا ضراب به اردوغان و نزدیکانش، همگرایی ترکیه با ایران و روسیه، و تلاش ترکیه برای خرید سامانه اس-۴۰۰ از روسیه به اوج خود رسیده است.

نارضایتی ریشه دار اردوغان از سیاست های آمریکا در قبال ترکیه این روزها به قضیه به رسمیت شناختن بیت المقدس به عنوان پایتخت اسرائیل توسط دولت آمریکا نیز سرایت کرده است. اردوغان در نشست فوق العاده سازمان همکاری اسلامی در استانبول بیش از هرچیز تلاش کرد موجی از آمریکا ستیزی را در میان رهبران و مقامات کشورهای اسلامی بوجود آورد و در این راه از سیاست های آمریکا در سوریه شدیداً انتقاد کرد. بی اعتمادی اردوغان اما فقط به آمریکا و غرب محدود نمی شود. مقامات دولت اردوغان حتی از کشورهای عربی نیز به دلیل اینکه می ترسند مانند ترکیه مواضعی بر خلاف مواضع ترامپ اتخاذ کنند انتقاد می کنند.

به طور کلی برای درک این رفتارها و توضیح پیامدهای شکست سیاست خارجی ترکیه در سالهای اخیر می توان از دیدگاه کارل اشمیت در خصوص دوگانه دوست/دشمن (Carl Schmitt's friend-enemy distinction) وام گرفت. دفاع از آرمان فلسطین در برابر "زیاده خواهی های آمریکا و اسرائیل" اگرچه جزء باورهای ایدئولوژیک اردوغان به شمار می رود اما رئیس جمهور ترکیه از این مسئله برای شناخت دوست و دشمن کشورش در زمینه ستیز با سیاست های توطئه آمیز آمریکا استفاده می کند، سیاست هایی که به زعم اردوغان نه فقط ترکیه به عنوان قربانی اصلی این توطئه بلکه فلسطین، ایران، کشورهای عربی و حتی روسیه را نیز هدف قرار داده است.

از این رو دولت اردوغان اگرچه به خاطر ناتوانی در جهت رویارویی کارآمد و دست بالا با سیاست های آمریکا در سوریه (مانند موقعیت فعلی روسیه) در موضع ضعف قرار گرفته است اما از تحریک جوامع اسلامی به دفاع از آرمان فلسطین استفاده می کند تا رهبری موج مخالفت با آمریکا ستیزی را دست کم در این زمینه در دست گرفته و از آن برای احیای عمق استراتژیک و قدرت نرم ˈترکیه نوینˈ در دوران سخت بی اعتمادی و تردید استفاده کند.

به عبارت دیگر اکنون که اردوغان و هم فکرانش رویای پیوستن به اتحادیه اروپا و بدل شدن به قدرت اول خاورمیانه را حداقل برای مدتی طولانی تمام شده می بینند از دو فاکتور اسلام گرایی و آمریکا ستیزی به عنوان عناصر اصلی سیاست خارجی نوین ترکیه برای یافتن هم پیمانانی هم رای در منطقه، تحکیم موقعیت حامیان خود در داخل ترکیه و تصاحب بی قید و بند قدرت در این کشور بهره می گیرند.

اما باید دید سیاست خارجی ترکیه با وجود مشکلات اقتصادی، سیاسی و امنیتی پیش رو چگونه خواهد توانست از عمق بی اعتمادی و حس ناامنی خود بکاهد.

حسین آقایی

   
  

نظر شما:
نام:
پست الکترونیکی:
نظر
 
  کد امنیتی:
 
 
 پربیینده ترین مطالب
  اردوغان معامله سه طرفه را بُرد
  اهمیت جدایی کلیساهای ارتودوکس روسیه و اوکراین
  سقوط سهام بانک‌ها در ترکیه و توافق محرمانه با واشنگتن
  روابط کلیسای ارتودوکس روسیه با قسطنطنیه قطع شد
  محکومیت آتش سوزی کلیسایی در ویسوکو
  قربانی جدید رسانه‌ها
  کاشت نهال دوستی ایران و بوسنی در سارایوو
  وزیر صرب خواهان اخراج سفیر آمریکا شد
  آموزش زبان فارسی در دانشگاه آتاتورک ارزروم
  افتتاح مرکز اسلامی درشهر اوگام کروآسی
  Yeni Şafak:Cemal Kaşıkçı işkenceyle katledildi
  جنگنده سوخو در اوکراین سقوط کرد
 
 
 
::  صفحه اصلی ::  تماس با ما ::  پیوندها ::  نسخه موبایل ::  RSS ::  نسخه تلکس
کلیه حقوق محفوظ است؛ استفاده از مطالب با ذکر منبع بلامانع است
info@iranbalkan.net
پشتیبانی توسط: خبرافزار