مقدمه
 از جمله‏ی مردم بومی ساکن در شبه جزیره‏ی بالکان در جنوب شرقی اروپا که پیام جاودان سنت اسلامی را پذیرفتند، مسلمان‏هایی هستند که متعلق به نژاد اسلاوهای جنوبی‏اند (در نوشته‏های عربی از آن‏ها به صقالبه یاد می‏شود که جمعِ صَِقلَب به معنای سفیدروی است). امروزه، تمرکز اکثر آن‏ها در بخش‏های گوناگون بوسنی و منطقه‏ی هرزگوین است، چه این‏که آن‏ها در ایالت سنجاق که در قسمت جنوب غربیِ صربستان و شمال مونته‏نگرو قرار دارد، و همچنین در جاهایی در کرواسی هم حضور دارند.

 شواهد و یافته‏های قطعی در مورد وجود مسلمین در میان صقالبه، چند سده قبل از عصر فتوحات سپاه عثمانی وجود دارد و حتی محققان در مورد معمار الازهر و بخش‏های دیگری از قاهره، شخصی به نام ابوالحسن جوهر بن عبدالله، والی المُعزّ بن منصور بن قائم بن المهدی، خلیفه‏ی فاطمیان در سده‏ی چهار هجری/ دهم میلادی، عقیده دارند که صقلبی و شیعه بوده است. ما به این گروه از مسلمین اسلاو جنوبی و به جزییات مربوط به ورود اسلام به مناطق بالکان در آن دوره به این دلیل، در این‏جا، نمی‏پردازیم که این گروه، در شرایط سخت تاریخی، نتوانستند از میراث گران‏سنگ اسلام خود محافظت کرده و آن را به دست نوادگان خود برسانند. مسلمان‏های آن مناطق، عموماً، در دوره‏ی عثمانی‏ها به اسلام گرویده اند.

 طنین ندای آسمانی اسلام از زمان سلطان مراد اول، به تدریج، به گوش و جان مردمان آن مناطق می‏رسید. گسترش اسلام در زمان پسر او، سلطان محمدخان، معروف به فاتح، سریع‏تر گشت. وی با سپاه خود پادشاه بوسنی را شکست داد و بوسنی را در سال 867/1462 تصرف کرد. دو دهه‏ی بعد، در سال 887/1482 هرزگوین هم در زیر پرچم سلطنت عثمانی قرار گرفت. اکثریت ساکنان آن مناطق به اسلام گرویده، و به تبع عثمانی‏ها از پیروان فقه حنفی و کلام ماتریدی شدند.

 آموزش‏های سنتی علوم اسلامی در بالکان
 تاریخ در موارد متعدد گواه بر این است که تصمیم‏های جزئی و سرنوشت‏ساز در امپراتوری عثمانی بیشتر با لحاظ منافع فردی و کلان سلاطین عثمانی به اجرا درمی‏آمد تا با هدف پای‏بندی مطلق به سنت الهی و موازین شرعی. 

 لیکن، سردمداران عثمانی که نیاز مستمر به حمایت همه‏جانبه‏ی توده‏های مردم متدین داشتند، ماهرانه خود را در پشت نمادهای روشن فرهنگ غالب دینی پنهان می‏کردند. بدین دلیل، مردم، بدون هیچ محدودیتی، می‏توانستند از فضای حضور قدرتمند فرهنگ اصیل دینی بهره‏مند باشند. مثلاً در هنگام برپایی شهر سارایوو و ورود عثمانی‏ها به آن در سال 1451، متوجه می‏شویم که همه‏ی شاخه‏های فعالیت‏های اجتماعی در آن شهر حضور بانشاط داشتند، اما نقش اساسی در هدایت حیات و توسعه‏ی عقلانی و اجتماعی شهر به دین و مراکز آموزشی سنتی تعلق داشت. در حقیقت، حتی مراکز آموزشی هم، در سایه‏ی هم‏آوایی علم و تقوی در قالب فرهنگ دینی، در شمار ساختمان‏های دینی قرار می‏گرفتند. بدین ترتیب، سارایوو در قرن هفدهم بین 105 تا 180 مکتب‏خانه برای آموزش‏های مقدماتی، شش مدرسه‏ی علمیه، ده دارالحدیث، هشت دارالقرّاء، دو مدرسه‏ی علوم حدیث، شش کتاب‏خانه، دو خانقاه، 47 تکیه، بین 104 تا 177 مسجد و صد نمازخانه داشت. بالاتر از این، با استقرار رضوان افندی در مقام مفتی سارایوو در سال 1581، سارایوو، از منظر اهمیت دستگاه اجرایی و قضایی، در ردیف شهرهای مکه، مدینه، قاهره، دمشق، حلب، بیت المقدس، ادرنه و بورسا قرار می‏گیرد.

 همچنین، سفرنامه‏نویس اولیا چلبی در هنگام توصیف بلگراد نوشته است که در آن 217 مسجد، هشت مدرسه‏ی علمیه، نه دارالحدیث، هفده تکیه و 270 مکتب‏خانه بوده است، در حالی که شهر موستار، مهم‏ترین مرکز اقتصادی و فرهنگی هرزگوین از نیمه‏ی دوم قرن شانزدهم، جولان‏گاه واقعی فرهنگ اسلامی و مهد علاقمندان پرشمار علوم اسلامی بوده است. چلبی می‏نویسد "در آن‏جا تعداد بسیار زیاد عالمان، شیوخ، ائمه‏ی جماعات، نویسندگان و شاعران زندگی می‏کند."

 به دنبال تلاش‏های مبارک نمایندگان برجسته‏ی حیات علم‏ورزی در همه‏ی بخش‏های آن منطقه، مراکز فاخر و پراهمیت علمی حتی در شهرهای کوچک هم دایر شدند. به عنوان مثال، شهر کوجک پروساتس با سه مکتب‏خانه‏ی ابتدایی، مدرسه‏ی علمیه‏ی شیخ حسن کافی و دارالحدیث وی، به مرکز مطرح فرهنگ و علم مبدل گشت. شیخ حسن کافی بزرگ، همچنین، شهرک علمی موسوم به «نوآباد» را برای طلاب ساخت که از عظیم‏ترین خدمات وی به شمار می‏آید. وی در این شهرک جدید، در حومه‏ی شهر پروساتس، مسجد، مدرسه‏ی علمیه، تکیه‏ی طریقت مولویه، مکتب‏خانه، مسافرخانه و حمام عمومی بنا کرد. مرکز علمی پروساتس در دوره‏ی زمانی نسبتاً کوتاهی هفت قاضی، سه استاد و تعداد بسیاری از ائمه‏ی جماعات، معلمین دین، شعرا، نثرنویس‏ها و مورخان را تربیت نمود، که بعضاً تحصیلات تکمیلی خودشان را در استانبول گذراندند.

 خود شیخ حسن، فرزند تورخان بن داود، معروف به شیخ کافی، به سال 1544 در شهر آق حِصار (نام قدیمی پروساتس) زاده شد. تحصیلات عالی در فقه، اصول فقه و صرف و نحو عربی داشت. آشنای به علوم و فنون مختلف بود و آثار خود را به عربی، ترکی و فارسی می‏نگاشت. در قسطنطنیه در محضر عالم برجسته کمال‏پاشازاده و مفسّر و اصولی شهیر، ملااحمد انصاری العجم و همچنین محدث و مفتی بزرگ سارایوو، ملابالی‏افندی بن یوسف، معروف به استاد وزیر اعظم، و در نهایت در مدینه، در محضر امام الحرمین شیخ میر غضنفر بن الحسین، استاد سلطان عثمانی و استاد سلطان جلال‏الدین اکبر هند، کسب فیض نمود.

 شیخ کافی نوشته‏هایی در فقه حنفی، اصول فقه، کلام، منطق، معانی و بیان و نحو، اثری در ذکر اساتیدش در فقه و کتاب اصول الحکم فی نظام العالم را که مؤلف کشف الظنون هم از آن یاد می‏کند، از خود به جای گذاشت. حسن کافی در این اثر مختصر، شرایط مختلف جوامع بشری و دلایل تغییرات آن شرایط را بررسی کرده است و بنابر تصریح خود، مطالعاتش در این عرصه بیش از بیست و چند سال به طول انجامید. خود وی، نوشته‏اش را به زبان ترکی هم بازگرداند، گو این که غیر از ترجمه‏ی شیخ کافی، ترجمه‏ی دیگری هم به ترکی از این اثر موجود است. همچنین، این کتاب به زبان‏های فرانسوی و آلمانی هم ترجمه شده است، در حالی که دکتر باش‏آقیچ ترجمه‏ی بوسنیایی آن را تنظیم کرده و محمد خانجیچ شرحی به زبان عربی بر آن نگاشت و در مصر منتشر نمود.
 شیخ کافی در شهرهای مختلفی منصب قضاوت داشت و در پایان هم تا سال وفاتش، یعنی 1616، در زادگاه خود به قضاوت مشغول بود. به زهد و تقوا معروف و 26 سال از هر سه روز، دو روز روزه بود.

 باری، شیخ حسن کافی، با موفقیت‏های ارزشمندش در ساحت علم‏اندوزی، در آن هنگام، و به خصوص در عرصه‏ی کلام و اصول فقه، تنها افتخارآفرین سنت متعمق معنوی مردمان آن منطقه نیست، بلکه تعداد پرشمار دیگر جواهر درخشان میراث فاخر اسلامی و دینی بالکان، از میان نوشته‏های پراهمیت‏شان، مستمراً در معتبرترین مراکز علمی تمام جهان اسلام و فراتر از آن، معرّف واقعی نمادهای عظمت و ثروت سترگ حیات ویژه‏ی روشن‏اندیشانه‏ی مردمان آن منطقه اند.

 مسلمان بالکانی در عمیق‏ترین ساحت‏های وجودی خود، به ناچار، احساس شعف وصف‏ناپذیر خواهد نمود وقتی که در جمع علاقمندان بسیار پرشمار باختری و خاوری شیخ اکبر ابن عربی، هم‏صحبت‏های دانشمند خود را، به یک باره، با گفتن این نکته به شدت متعجب کند که، در میان بیش از صد شرح موجود بر گران‏سنگ‏ترین اثر شیخ اکبر و تأثیرگذارترین کتاب در علم عرفان نظری، یعنی فصوص الحکم، مفصل‏ترین شرح را یک بار به زبان ترکی و بار دیگر به زبان عربی، عبدالله بیرامی بوسنوی، معروف به شارح فصوص، نگاشت. عبدالله افندی، که در مواردی با نام عبدی ذکر می‏گردد، بدون هیچ تردیدی، محقق‏ترین مسلمان بالکانی تا به امروز است که از علمای شهیر و بزرگ سلطنت عثمانی به شمار می‏آید. به مصر و سوریه سفر می‏کرد و با علمای آن مناطق مراوده داشت. در نواحی گوناگون اسلامیِ آن زمان معروف و همچنین مورد عنایت سردمداران حیات سیاسی عثمانی‏ها بود. پس از بازگشت از سفر حج، مدت طولانی در دمشق، در کنار مزار ابن عربی سکنی می‏گزیند، تا پس از آن زمان به قونیه بیاید و تا پایان عمر پربرکتش، تا سال 1664، در این شهر بماند. عبدالله بوسنوی در کنار مرقد برجسته‏ترین شاگرد شیخ اکبر، صدرالدین قونوی به خاک سپرده شد و بر بالای مزارش قبه‏ای ساختند.

 وی در مقدمه‏ی شرحش بر فصوص، دوازده فصل را پیرامون مهم‏ترین مسایل عرفان نظری ابن عربی به رشته‏ی تحریر درآورد. شرح ترکی به سال 1873 در استانبول، در دو جلد قطور رحلی، به طبع رسید، در حالی که یک نسخه‏ی خطی بسیار زیبا از این اثر در کتاب‏خانه‏ی قاهره موجود است. همچنین، یک نسخه‏ی خطی شرح وی بر تائیه‏ی ابن فارض، موسوم به قرة عین الشهود و مرآة عرائس معانی الغیب و الوجود، در کتاب‏خانه‏ی ظاهریه‏ی دمشق نگاه‏داری می‏شود. عبدالله افندی صاحب تعداد زیادی از رسایل پراهمیت با موضوعات عرفان اسلامی و تفاسیر ناب باطنی قرآن کریم نیز می‏باشد که در آن‏ها تلاش می‏کند احتوای قرآن مجید را بر عالی‏ترین و عمیق‏ترین معارف مرتبط با هستی، عالم و انسان تبیین نماید؛ رساله‏هایی چون: مطالع النور السَّنی المنبّی عن طهارة نَسَب النبی العربی، مواقف الفقراء، حقیقة العین، رسالة حضرة الغیب، تجلی النور المبین فی مرآة إیاک نعبد و إیاک نستعین، رسالة فی تفسیر ن و القلم، رسالة فی الاعیان الثابتة، رسالة فی شرح الحمد لله الذی اوجد الأشیاء عن عدم (در آغاز فتوحات شیخ اکبر)، رسالة فی تفضیل البشر علی الملک، الوصول الی الحضرة الالهیة لا یمکن الاّ بحصول العبودیة، شرح خلع النعلین فی الوصول الی حضرة الجمعین، شرح کلام المؤید الجندی فی اوائل شرح الفصوص، رسالة فی تمثل جبریل فی سورة یوسف، تفسیر سورة العادیات، رسالة فی النشأة الانسانیة (در شرح باب ششم فتوحات)، تفسیر سورة العصر، کتاب منتهی مقاصد الکلمات و مبتنی توجّه التعینات فی بیان اکمل النشآت، رفع الحجاب فی اتصال البسملة بفاتحة الکتاب، کتاب المستوی الاعلی فی الشرب الاحلی فی تفسیر قوله تعالی و کان عرشه علی الماء، الأوبة فی بیان الإنابة و التوبة، روح المتابعة فی بیان شروط المباینة، کشف السرّ المبهم فی اوّل سورة مریم، کتاب الغفر المطلق عند ذهاب عالَم الفرق، رسالة فی قول الجنید، تذییل فی منازعة ابلیس لسهل بن عبدالله التستری، تحقق الجزء بصورة الکل و ظهور الفرع علی صورة الاصل، کتاب النفوس الواردات فی شرح اول الفتوحات، ضیاء اللمع و البرق فی حضرة الجمع و الفرق، الکشف عن الامر فی تفسیر آخر سورة الحشر، الکنز المحتوم فی تبعیة العلم للمعلوم فی الرد علی عبد الکریم الجیلی المرحوم، سرّ الکلمتین فی متابعة حروف الشهادتین، شرح بیتی از مثنوی و بنابر قولی شرح کامل بر مثنوی حیرت‏انگیز آن است که شارح فصوص بالکانی با تجربه‏ی حیات زمینی خود، تقید و تعهد محض درونی‏ترین ساحت‏های معارف اسلامی به دستورات شرع ظاهری دین را تأیید و در خانه‏ی خود یکی از برجسته‏ترین میراث‏بران بالکانی فقه اسلامی را تربیت نموده است. حسن، فرزند عبدالله افندی، در سال 1640 استاد فاخرترین مدرسه‏ی علمیه‏ی قسطنطنیه، یعنی مدرسه‏ی صحن، و در سال‏های 52-1651 در ازمیر و 58-1657 در بیت المقدس صاحب منصب قضاوت بوده است.

 در زمینه‏ی ادبیات فارسی هم بسیار سخت خواهد بود که به یاد بیاوریم همه‏ی مسلمانان مطرح بالکانی را که نوشته‏هایشان به خصوص در کشورهای فارسی‏زبان تأثیرگذار بوده است. به عنوان مثال، هنوز هم دانشجویان دانشکده‏های ادبیات در ایران اسلامی، به هنگام مطالعه‏ی حافظ بزرگ، لزوماً با ترجمه‏ی فارسی شرح ترکی دیوان حافظ از احمد سودی، اهل سودیچی در حومه‏ی شهر چاینیچه در شرق بوسنی، یا روستای سودیچی در نزدیکی سارایوو، آشنا می‏شوند. سودی افندی زبان و ادبیات فارسی را در دیاربکر در محضر مدرس بنام و مفتی دیاربکر، مصلح‏الدین لاری خوانده بود. معروف است که سودی افندی استاد «سرای ابراهیم پاشا»، مدرسه‏ی ویژه‏ی کاندیداهای مناصب عالی حکومتی بود. وی در دانش زبان فارسی به اندازه‏ای پیشرفت کرده بود که کمتر کسی از میان اساتید آن فن با او قابل مقایسه بود. سودی افندی در سال 1596 یا 1597 در قسطنطنیه از دنیا رفت.

 شروح او بر دیوان حافظ و بوستان و گلستان سعدی در قسطنطنیه به زیور طبع آراسته شد. وی همچنین شرحی بر مثنوی مولانا نگاشت و شافیه و کافیهی ابن حاجب را، در علم صرف و نحو، به ترکی بازگرداند. شرح سودی بر کافیه شاخص‏ترین شرح ترکی بر آثار ابن حاجب به شمار می‏آید که با الگو گرفتن از شرح‏های الهندی و ملاّجامی تحریر گشته است.

 زبان فارسی از واحدهای درسی اجباری در بسیاری از حوزه‏های علمیه‏ی بالکان بوده است، در حالی که ادبیات فارسی در میان مسلمانان آن مناطق، به خوبی، توسط دراویش طریقت مولویه هم در قالب سنت فاخر تدریس مثنوی در تکایا و خارج از آن‏ها، ترویج می‏شد. حتی مصطفی لدنّیِ بوسنوی، که علاقه‏ی وافری به سفر داشت و به تمام سرزمین‏های سلطنت عثمانی و آسیای میانه سر زد، در تهران در حضور شاه با شاعران ایرانی به مشاعره پرداخته و همه را متحیر نمود. دکتر باش‏آقیچ ذکر می‏کند که لدنّی صاحب شرحی بر مثنوی است. لدنی در یکی از جنگ‏ها در سال 1715 یا 1716 دار فانی را وداع گفت.

 یکی دیگر از علمای بالکان که بی‏وقفه برای توسعه‏ی زبان فارسی زحمت کشید، محمد علاّمک فرزند موسی (زاده به سارایوو و متوفی 1635) بود، هر چند آثار وی در عرصه‏ی ادبیات عربی و علم منطق هم حایز اهمیت دوچندان اند، آثاری چون حواشی بر شرح کافیه‏ی ملاجامی در نحو، حواشی بر شرح سید شریف جرجانی بر بخش‏های معانی و بیان مفتاح العلومِ سکاکی، حواشی بر تفسیر بیضاوی و نوشته‏های محمد علاّمک در باب منطق، همچون شرحی بر شمسیه و حواشی بر شرح شمسیه‏ی قطب شیرازی.

 در علم ریاضیات، پژوهش‏ها و نوشته‏های ارزشمندی توسط محقق برجسته درویش حُسام بوسنوی که از اعضای طریقت مولویه و ساکن شهر ازمیر بود، و احمد حاتم افندی آکوالیچ، فرزند عثمان شهدی اهل شهر بیه‏لو پولیه در مونته‏نگرو (متوفی به سال 1754 یا 1755) عرضه شد. همچنین، در جانورشناسی، حیات الحیوانِ دمیری توسط محمد بوسنویِ نسبتاً ناشناس از عربی به ترکی بازگردانده شد، در حالی که نورالله افندی معروف به منیری در علم جغرافی کارهای راقی‏ای را ارایه نمود. وی، بعد از اتمام تحصیلات، مدت مدیدی واعظ، مدرس و مفتی بلگراد بود. منیری در اثرش با نام سبعیات، مطابق با جفرافی‏دانان قدیم، زمین را به هفت قسمت تقسیم می‏کند و در مورد ویژگی‏های هر قسمتِ به خصوص، توضیحاتی می‏دهد. او در سال 1617 از دنیا رفت.

 میراث سترگ آموزش‏های سنتی مسلمانان بالکان تا سال‏های آغاز هجمه‏ی معرفت مدرن، بدون وقفه، حافظان درخشان و محقق خود را تربیت می‏کرد. از باب مثال، عالم جلیل القدر، علی فهمی افندی جابیچ، اهل شهر موستار در هرزگوین، به خاطر تسلط گسترده و سبک نوشتاری بسیار نغزش در عرصه‏ی زبان و ادبیات عربی، از جمله‏ی معدود مسلمانان بالکانی به حساب می‏آید که بسانِ خود اعراب قادر بودند به زبان عربی بنویسند و بتوانند متن بسیار مغلق الکاملِ مبرّد را تدریس کنند. حقیقتاً، جای شگفتی دارد که علی فهمی افندی این کتاب را به تمامه تدریس می‏کرد و حواشی‏ای بر آن نگاشته است. وی به سال 1853 در شهر موستار زاده شد و پدرش، حاج شاکر افندی، مفتی موستار بود. پس از اتمام تحصیلات، در سال 1884 به عنوان مفتی موستار انتخاب شد، اما در سال 1900، دولت اتریش‏مجارستان وی را، به دلیل رهبری «مبارزه برای کسب استقلال دینی- آموزشیِ مسلمانان بوسنی و هرزگوین»، از این مقام عزل کرد. علی فهمی افندی، به اجبار، از سال 1902 در قسطنطنیه می‏ماند و در همین شهر در سال 1918 از دنیا می‏رود. چند سالی در دارالفنون معروفِ قسطنطنیه به تدریس زبان و ادبیات عربی مشغول بود، لیکن بعد از آن که در سال 1908، بروشوری را به عربی در مخالفت با الحاق بوسنی به اتریش‏مجارستان منتشر نمود، مجبور به ترک دارالفنون شد.

 در میان آثار علی فهمی افندی جابیچ، شرح محققانه‏ی او، به زبان عربی، بر لامیه حدوداً هشتاد بیتیِ حضرت ابوطالب، از اهمیت ویژه‏ای برخوردار است که در سال 1909، در 78 صفحه، در قسطنطنیه به طبع رسید. اثر مفصل‏تر دیگر وی در مورد اشعار ، به همراه شرح، قرار بود که در سه جلد منتشر شود، اما متأسفانه تنها جلد اول این شرح در قسطنطنیه، در سال‏های 8-1906، در 362 صفحه، به چاپ رسید که شامل بر شرح حدود 770 بیت از شصت صحابی پیامبر می‏باشد. این نوشته از سوی علمای زیادی، همچون محمد شاکر آلوسی حسینیِ نامدار، مورد تمجید واقع شد.

 تعداد پرشمار نمایندگان عظیم میراث فاخر شاخه‏های گوناگون علوم عمیق دینی، بدون هیچ تردیدی، باید در فضای نظام متعالی آموزش سنتی و در داخل نهادهای پرجنب و جوش علمی و تربیتیِ مدارس مقدماتی و عالی اسلامی، همچون مدرسه‏ی افتخارآفرین غازی خسروبیگ در سارایوو، بنا شده به سال 1537، رشد می‏کردند. عناوین متون درسی مدرسه‏ی غازی خسروبیگ که بزرگان بالکان را به سفرهای عقلانی و معنوی والایی رهنمون می‏شدند، ما را به یاد مترقی‏ترین موفقیت‏های نوشتاری برجسته‏ترین عالمان جای‏جای جهان اسلامی می‏اندازند. به عنوان مثال، مفتاح العلومِ سکاکی در معانی و بیان، مواقف ایجی در کلام، و آثار و شرح‏های زمخشری، نسفی، بیضاوی و غیره در آن تدریس می‏شدند. با این بیان، پرواضح می‏نماید که چرا در زمان اصلاحات آموزشی دولت عثمانی و تأسیس مدارس دنیویِ متوسطه، موسوم به «رشدیه‏ها»، خانواده‏های مسلمان بالکان هیچ اعتمادی به رشدیه‏ها نداشته و تماماً مقید به نظام آموزشی مکتب‏خانه‏ها و مدارس علمیه‏ی سنتی ماندند. بر اساس آمار رسمی سال 1876، یعنی تنها دو سال پیش از اشغال بوسنی و هرزگوین توسط اتریش‏مجارستان و در اوج نشانه‏های ضعف نظامی و اقتصادی امپراتوری عثمانی، در بوسنی 917 مکتب‏خانه وجود داشت که 40779 دانش‏آموز، یعنی 28445 پسر و 12334 دختر در آن‏ها درس می‏خواندند و این مبین استمرار حیات و نشاط سنت فعال علم‏اندوزی در قلوب و فعالیت‏های اجتماعی مسلمانان بالکان، چه مردها و چه زنان آن مناطق، می‏باشد.

ادامه دارد...