ایربا - گروه گزارش و تحلیل: مصطفی آلیش مفتی و رییس مرکز اسلامی در بلغارستان است؛ مرکزی که دارای تاریخ و موجودیتی چند صد ساله است. دولت بلغارستان اخیرا اقدام به برکناری آلیش از مسئولیت این مرکز و تعیین فردی دیگر به جای او کرده است؛ گفته می شود فرد جدید از حامیان دولت بلغارستان در زمان حاکمیت کمونیست ها بوده، این اقدام دولت در بلغارستان اعتراضات گسترده توده مسلمان این کشور  را در پی داشته است.

آلیش در این گفتگو ضمن اشاره به برخی مسائل و مشکلات هم کیشان خود در قلمرو سرزمینی بلغارستان از دخالت های پی در پی دولت پس از دوران کمونیستم در امور مذهبی مسلمانان گلایه می کند. او یادآور می شود که بر اساس قانون اساسی این کشور دین و دولت در این کشور از هم تفکیک شده اند اما دخالت دولت در امور دینی همچنان به صورت پررنگ ادامه دارد و به رغم قانون مبتنی بر سکولاریسم در بلغارستان حکومت با بهره گیری از مدلی که می توان آن را "سکولاریسم معکوس" توصیف کرد بر مسلمانان فشار می آورد، در کشاکش مذکور علاوه بر آسیب های معنوی مشکلات فراوانی برای جامعه اسلامی بلغارستان ایجاد شده که در این میان آثار تاریخی مربوط به آن ها نیز بی نصیب نمانده اند!

به گزارش پایگاه تحلیلی - خبری ایران بالکان (ایربا) آنچه در پی می آید گزارش اختصاصی ایربا از گفتگوی آلیش با ملی گازته ترکیه است:

 اگر موافق باشید گفتگو را با بحث درباره تعداد مسلمانان بلغارستان و ریشه های قومی آن ها شروع کنیم؟

-  بلغارستان قریب هشت میلیون نفر جمعیت دارد و مسلمان ها 20 تا 25 درصد این جمعیت را تشکیل می دهند. براساس آمار رسمی، بلغارستان یک میلیون مسلمان دارد اما تعداد واقعی مسلمانان این کشور بیش از یک میلیون و نیم است. مسلمان ها به لحاظ نژادی شامل اقوام ترک، پوماک ، کولی، تاتار، و مقدونی هستند. در زمان حاکمیت کمونیست ها در این کشور محدودیت هایی برای اسلام و مسلمانان اعمال می شد اما هر چند که این وضع پس از انحطاط کمونیسم پایان یافت ولی مشکلات مسلمان ها همچنان پابرجاست.

به نظر شما آیا حقوق داده شده به مسلمانان در کشوری چون بلغارستان که عضو اتحادیه اروپاست، کافی است؟

- براساس قانون اساسی بلغارستان دین و دولت در این کشور از هم تفکیک شده اند. دخالت دولت در امور دینی خلاف قانون اساسی است. با این حال دولت بلغارستان مسلمان ها را هیچ گاه در امور دینی آزاد نگذاشته است. برای مثال براساس قوانین بلغارستان تدریس دروس دینی در مدارس دولتی آزاد است؛ با این حال در تعداد اندکی از مدارس این اتفاق می افتد.

باز مثال دیگری که می توان در این زمینه بیان کرد درباره عبادت خانه هاست. براساس قوانین موجود اگر در مجموعه های مسکونی، جز یک محل عبادت وجود نداشته باشد، همان محل را باید در دسترس اهالی قرار داد تا به عبادت های خود بپردازند. در زاگرای قدیمی بلغارستان، در چند شهر فقط یک مسجد باقی مانده از زمان عثمانی وجود دارد. مسلمان ها و مرکز مفتی گری بارها و بارها خواهان بازگشایی این مسجد شده اند اما هیچگاه با این درخواست موافقت نشده است. این مطلب برای مناطقی چون کستندیل، ساماکوف، و دوبنیتسا نیز مطرح است.

مختصری از گذشته مرکز مفتی گری بلغارستان بگوئید؟

- مفتی گری بلغارستان برای تنظیم امور مسلمانان این دیار توسط شیخ الاسلام استانبول تاسیس شد. مردم امامان را انتخاب می کنند، امامان مفتی منطقه را برمی گزینند و مفتیان منطقه نیز در میان خود سرمفتی را انتخاب می کنند. مفتی اعظم بعد از انتخاب، منشور خویش را از شیخ الاسلام دریافت می کند و آن گاه از سوی مقامات دولتی بلغارستان به رسمیت شناخته می شود و کار خود را آغاز می کند.

این روند البته در زمان کمونیست ها متوقف شد و پس از آن ها دوباره تجدید حیات یافت. مسلمانان بلغارستان امروز دارای یک مفتی اعظم، 18مفتی منطقه ای، 920 امام جماعت، 1170 انجمن مربوط به مساجد، 1156 مسجد و 302 نمازخانه هستند؛ مسئله اصلی مسلمانان بلغارستان عقب ماندگی فرهنگی است. یعنی چون در زمان کمونیست ها هر چیز مرتبط با اسلام ممنوع بود مسلمین از دین شان دور شدند. به همین دلیل مفتی گری سعی کرده با فعال نگاه داشتن انستیتو عالی اسلام در صوفیا، راه اندازی سه مدرسه دینی، و تربیت مربیان دینی در جهت آگاهی مسلمانان و تعلیم عقاید و عباداتشان گام بردارد.

به همین ترتیب در مواقع لزوم دوره هایی برای به روز شدن اطلاعات امامان جماعت برگزار می کنیم. با برگزاری کلاس های قرآن تلاش کرده ایم جوانان مسلمان را با عقاید و نحوه عباداتشان آشنا کنیم. درعین حال برنامه ای هم برای اعزام دانشجو به خارج داریم. سعی مان این است که کادر لازم را برای مراکز آموزشی مان تامین کنیم. یک نشریه ماهانه هم داریم که در آن مطالبی درباره وضعیت مسلمانان و نحوه ارتباطاتشان منتشر می شود. برای کمرنگ نشدن ماهیت مسلمانی در این کشور فعالیت های ارشادی نسبتا گسترده ای داریم.

آیا از اساتید مجرب مورد نیاز برای تدریس در مراکزی که گفتید برخوردار هستید؟

- نه متاسفانه تعداد اساتیدمان کافی نیست. قطعا مجبور هستیم از ترکیه کمک بخواهیم. این که می گویم ترکیه به این دلیل است که اکثر مسلمانان بلغارستان زبان ترکی را می دانند.

آیا مسلمانان بلغارستان امکان زنده نگاه داشتن آداب و رسوم و در مجموع عبادات و عقاید خود را دارند؟ آیا آزادانه می توانند رهبران دینی خود را انتخاب کنند؟

- اگر وضعیت فعلی را با زمان کمونیست ها مقایسه کنیم بی تردید وضع فعلی مسلمانان بهتر است و از آزادی های بیشتری برخوردارند اما چنان چه بیان کردم با خلاء های قانونی زیادی مواجه هستیم. برای مثال امتیازاتی که بر اساس قانون ادیان به کلیسای ارتدوکس بلغارستان داده شده به صاحبان دین های دیگر داده نمی شود. به همین ترتیب کارگزاران دولتی با شهروندان بلغاری با مساوات برخورد نمی کنند. برای مثال، وقتی مسلمانی از دولت درخواستی می کند با او به صورت شهروند درجه دوم برخورد می شود یا مثلا مسلمان ها اگر درصدد ساخت مسجدی برآیند دستگاه های دولتی موانع بیشماری بر سر راه آنان قرار می دهند یا درخصوص انتخاب رهبران دینی باید بگویم هرچند چنین چیزی در قوانین پیش بینی شده است اما عملا نادیده گرفته می شود.

بعد از سقوط کمونیسم عده ای سعی کردند بین مسلمانان دودستگی ایجاد کنند. ما قبلا مفتی ای داشتیم که از سوی کمونیست ها منصوب شده بود. مفتی دیگری هم داشتیم که مردم انتخاب کرده بودند. این وضع شش یا هفت سال ادامه داشت. در سال 1997 مسلمانان که دانسته بودند این وضع به ضررشان است، کنگره ای برگزار کردند. در آن جا برای پایان دادن به وضع مذکور اساسنامه ای به تصویب رسید. در عین حال هییت مدیره جدیدی انتخاب شد. با سقوط کمونیسم، آقای فکری صالح به عنوان مفتی اعظم انتخاب شد و در سال 1997 نیز در انتخاباتی که صورت گرفت براساس آراء مسلمانان بنده به این مقام برگزیده شدم.

متاسفانه امروز حکومت از کسی جانبداری می کند که مفتی زمان کمونیست ها بود و دارای تحصیلات دینی هم نیست. برای این که او را در راس امور مسلمین قرار دهند هر کار که می توانند انجام می دهند. دولت نمی خواهد منتخبین مردم را به رسمیت بشناسد. دولتمردان به اعتراضات مسلمانان در این خصوص توجهی نمی کنند.

درباره دوگانگی موجود در مفتی گری بیشتر بفرمایید. ارزیابی شما از روی کار آوردن ندیم گنجوو که در زمان تودور ژیوکف انتخاب شده بود چیست؟

- از سال 1991 یعنی از همان زمان فروپاشی کمونیسم مسلمانان بلغارستان ندیم گنجوو را به عنوان مفتی نپذیرفتند. آن ها رهبر دینی شان را خود برگزیدند اما ندیم که از سوی امنیتی های سابق حمایت می شد موضوع را به دادگاه کشاند. با این حال مسلمانان از حقوق خود دست برنداشتند و حکومت نیز مجبور به سکوت شد. در سال 1996 که کمونیستها در انتخابات پیروز شدند، ندیم را دوباره به مفتی گری آوردند. امامان جماعت منتخب و مسئولان دیگر امور مسلمین با اقدامات پلیس و دادستانی اخراج شدند. در سال 1997 کنگره ای با شعار وحدت و همکاری برگزار شد. ندیم نیز همان موقع  گفت ما خواهان پایان دادن به این دوگانگی هستیم.

البته امامان جماعتی که طرفدار ندیم بودند و تعداشان اندک بود در کنگره مذکور شرکت داشتند اما ندیم که دو روز قبل از برگزاری کنگره دانسته بود امکان انتخاب ندارد در کنگره شرکت نکرد. او باز هم برای رویارویی با منتخبان شکایت به محاکم قضایی برد  تا مانع همبستگی مسلمانان شود. مجلس بلغارستان در سال 2002 قانون جدیدی در ارتباط با وضعیت ادیان تصویب کرد. به موجب این قانون تایید مسئولان دینی انتخاب شده، به دادگاه داده شد.

این موضوع به نفع ندیم گنجوو تمام شد که درپی ایجاد شکاف در جامعه اسلامی بود. به رغم دوبار محکومیت بلغارستان در دادگاه حقوق بشر اتحادیه اروپا فعالیت های ندیم متوقف نشد. مسلمانها از 1996 تاکنون شش مرتبه کنگره برگزار کرده اند و گزارش آن را همیشه به مقامات دولتی داده اند. دادگاه با نادیده گرفتن حقوق مشروع مسلمانان بلغارستان بر تصدی مقام مفتی گری توسط ندیم گنجوو پافشاری می کند.

ندیم گنجوو قدرت خود را از کجا می گیرد؟ آیا مردم از او حمایت می کنند؟

- مطلبی هست که من بی ملاحظه در این جا ذکر می کنم. ببینید این فرد، تنها نیست. برخی احزاب سیاسی پشت سر او هستند. احتمالا نیروهای امنیتی هم از او حمایت می کنند. با استفاده از چنین قدرت هایی در پی ایجاد تفرقه بین مسلمان ها هستند. خداوند را شکر می گویم که تاکنون به اهداف شان نرسیده اند. مسلمان های بلغارستان بعد از آگاهی از مقاصد اینان بیشتر متحد شدند.

بناهای متعددی مانند مسجد، کاروانسرا و حمام در زمان حاکمیت مسلمانان در بلغارستان ساخته شده، وضعیت این قبیل بناها در حال حاضر چگونه است؟

- البته میراث فرهنگی قابل توجهی از زمان عثمانی باقی مانده است. مسئولان امر توجه چندانی به این آثار ندارند و در نتیجه بناهای مذکور در حال تخریب هستند. برای نمونه در صوفیا پایتخت بلغارستان 82 مسجد وجود داشته که امروز فقط در یکی از آن ها امکان عبادت وجود دارد. در شهر فیلیبه نیز از 63 مسجد، امروز فقط دو مسجد باقی مانده است. با این حال مساجد، پل ها، برج های ساعت و از این قبیل آثار تاریخی که مربوط به گذشته مسلمانان است همچنان به بقای خود ادامه می دهند.

اداره اموال موقوفه در بلغارستان به دست چه نهادی است؟ آیا مسلمانان آزادانه از اموال وقفی استفاده می کنند؟

- از اوایل قرن بیستم تمام اموال وقفی دولتی اعلام شده اند. بعد از فروپاشی کمونیسم بخش اندکی از اموال وقفی به مسلمانان اعاده شد. ما تلاش می کنیم تمام اموال وقفی را پس بگیریم.

بلغارستان عضو اتحادیه اروپاست. برخورد این کشور با موضوع حقوق بشر چگونه است؟ نظر دولت بلغارستان درباره مسلمانان تراکیای غربی که در اقلیت هستند چیست؟

- بلغارستان با وجود عضویتش در اتحادیه اروپا، اقلیت های دینی و قومی را به رسمیت نمی شناسد. ادعای آن ها این است که همه انسان ها مساویند و حقوقشان هم تامین شده است. لذا دلیلی بر تفکیک قومی و دینی انسان ها وجود ندارد. این البته ادعایی بی پایه است که مورد قبول مسلمانان نیست.

نظرتان درباره آینده اسلام و مسلمانان در بلغارستان چیست؟

- مشکلاتی که بیان کردم باعث اتحاد مسلمانان و افزایش آگاهی های آن ها بوده است. ما امروز شاهد بیداری مسلمانان بلغارستان هستیم. مخصوصا جوانان چون دوره کمونیست ها را ندیده اند، دارای اندیشه های آزاد و جسورانه تری هستند. متاسفانه تبلیغات مسیحیان و شاهدان یهوه در کشور ما افزایش یافته است. سعی می کنند جوانان مسلمان را به سوی خود جذب کنند. در برخی روستاها با این که حتی یک نفر مسیحی هم نیست کلیسا درست می کنند. با این حال من خوشبینم و معتقدم آینده خوبی در انتظار مسلمانان بلغارستان است.

 مصطفی آلیش کیست؟

در سال 1962 در روستای دراگینوو به دنیا آمد. بعد از اتمام تحصیلات ابتدایی در روستا، دروس متوسطه را در ملینگراد به اتمام رساند. بعد از تحصیل علوم دینی نزد برخی از اساتید در سال 1990 امام جماعت روستای خود شد. در سال 1993 برای تحصیلات دانشگاهی به اردن رفت. از دانشگاه یرموک اردن فارغ التحصیل شد و در سال 1997 به عنوان مفتی بلغارستان انتخاب گردید. در همان ایام نیز در رشته تاریخ ادیان در دانشگاه جدید بلغارستان مقطع تحصیلی دکتری را به اتمام رساند. او در سال های 2005، 2008، و 2009 مفتی بلغارستان بوده و همچنان این مسئولیت را برعهده دارد.

برگردان: داود وفایی - ایران بالکان (ایربا)