تنش‌ های اخیر ترکیه بر سر نفوذ ارتش قدرتمند این کشور در سیاست، ریشه در تاریخ آشفتگی ‌سیاسی و کودتا‌های آن دارند.

به گزارش پایگاه تحلیلی - خبری ایران بالکان (ایربا) به نقل از بی.بی.سی، در ۲۷ ماه مه سال ۱۹۶۰ نیروهای مسلح ترکیه، دولت منتخب این کشور را برکنار کرده و اولین مداخله از سلسله مداخلات ارتش در امور سیاسی ترکیه را رقم زدند،‌ دخالتی که جامعه ترکیه را دچار اشتقاق و گسیختگی کرد.

من با گروهی از بستگان و فعالان سیاسی که کارزاری برای بازنگری حوادث ۵۰ سال گذشته راه انداخته‌بودند، به جزیره‌ای رفتم که رهبران سیاسی برکنار شده در آن مورد محاکمه قرار گرفته بودند.

پس از یک ساعت قایق‌سواری از مرکز استانبول روی آبهای نیلگون و درخشان دریای مرمره، درحالی که قایق پر از غواصانی بود که برای تفریح آمده بودند، به جزیره‌ کوچک صخره‌ای و فراموش شده‌ "یاسی آدا" رسیدیم.

در این جزیره چند ساختمان متروک وجود دارد، خرابه‌های سلول‌های یک زندان قرن یازدهم، جایی که زندانیان سیاسی عصر بیزانس را به حال خود رها می‌کردند تا بپوسند، یک خانه‌ قلعه مانند ساخته شده توسط سفیر بریتانیا در قرن نوزدهم و نیز یک سالن ورزشی نوساز.

پنجاه سال پیش یکی از مهم‌ترین صحنه‌های تاریخ ترکیه جدید در این سالن ورزشی رقم خورد و آن هنگامی‌بود که به دنبال اولین کودتای نظامی در کشور ، بیش از ۶۰۰ نفر از وزیران و مقامات دولتی تحت محاکمه قرار گرفتند.

احکام مرگ
امروزه این ساختمان مخروبه و پوشیده از گیاهان خود رو شده است. اما عکسهای موجود از ۵۰ سال گذشته نشان می‌دهد که در دوره یازده‌ ماهه‌ محاکمات، تمام نیمکت‌های آن توسط وکلا، افسران نظامی و متهمان پر شده بود.

در پایان محاکمات، به ‌رغم درخواست فرجام رهبرانی نظیر جان اف کندی، رئیس جمهور وقت آمریکا ، ملکه الیزابت دوم بریتانیا و شارل دوگل، رئیس جمهور آن زمان فرانسه، ۱۵ نفر از متهمان به جرم جنایت علیه قانون اساسی با مجازات مرگ روبرو شدند.

در ۱۵ سپتامبر ۱۹۶۲، فاتن رشدی زورلو، وزیر خارجه وقت و حسن پل آتکان، وزیر دارایی وقت در جزیره ایمرالی که در جنوب این منطقه قرار دارد، به دار آویخته شدند.

عدنان مندرس، نخست وزیر ترکیه نیز که برنده سه انتخابات شده بود و به مدت ۱۰ سال رهبری دولت را به عهده داشت، با قرص خواب اقدام به یک خودکشی ناموفق کرد و دو روز بعد به دار آویخته شد.

محمود جلال ایار، رئیس جمهور ترکیه نیز به دلیل سالخوردگی از اعدام جان به در برد. او در آن هنگام ۷۸ سال داشت.

جامعه دو قطبی
کودتا به وسیله افسران عمدتا میان رتبه انجام شد. آن هم پس از آن که تنش بین حزب حاکم دموکرات و حزب جمهوری خلق که در جبهه مخالف قرار داشت، بالا گرفت.

حزب جمهوری خلق توسط مصطفی کمال آتاتورک، پدر ترکیه نوین تاسیس شده ‌است. در آن زمان رهبری این حزب را عصمت اینونو، همکار نزدیک آتاتورک و قهرمان مورد احترام جنگ به عهده داشت.

مندریس، رهبر حزب حاکم محدودیت‌های شدیدی را به مخالفان تحمیل کرده بود و به ارتش دستور داده بود که تظاهرات ضد دولتی دانشجویان را سرکوب کند. اقتصاد ترکیه رو به افول گذاشته بود و کشور به شکل فزاینده‌ای دو قطبی شده بود.

از نظر بسیاری از ترک‌ها، این کودتا "مفید" بود. رهبر کودتا، ژنرال جمال گورسل بود. او بعد از ۱۸ ماه انتخابات دیگری برگزار کرد و قانون اساسی جدیدی را به تصویب رساند، قانونی که به گفته بسیاری از ترک‌های لیبرال، بهترین قانون اساسی بود که این کشور تا آن زمان داشت.

پس از ۵ سال حکومت به غیرنظامیان بازگشت.

ارطغرل قورخچی، یک فعال سابق چپ‌گرا و ویراستار سایت خبری "بیانت" می گوید: "در آن هنگام مخالفت بسیار محدودی شد. به طور کلی، این عقیده وجود داشت که کودتا ترکیه را به سمت داشتن یک چارچوب قانون اساسی لیبرال‌تر و مردم‌سالارانه‌تر سوق داده، چون این، اولین قانون اساسی‌ بود که حقوق کارگران و حق انتقاد آزاد را محترم می‌شمرد."

"اولین گناه"
این نظری ا‌ست که توسط برخی از فعالان سیاسی و نزدیکان افرادی که در سال ۱۹۶۱ مورد محاکمه قرار گرفتند به چالش کشیده می‌شود.

در پنجاهمین سالگرد کودتا، یک گروه سرشار از نیرو که خود را "غیرنظامیان جوان" می‌خوانند، سفری با قایق به جزیره یاسی آدا ترتیب داده‌اند تا آنچه را که اتفاق افتاده به عموم یادآوری کنند.
جرن کنار، یکی از اعضای این گروه می‌گوید: "آن کودتا، اولین گناه بود."

این کودتا پایه گذار سایر کودتاها در عرصه سیاست ترکیه و قیمومیت نظامیان بر حکومت غیر نظامیان شد.

فاتن رشدی ینر، نوه ‌وزیر اعدام شده که همراه من به این سالن ورزشی آمده، می گوید: "از آمدن به این جا حس بدی دارم، مردانی که این جا کشته شدند مردان از جان گذشته‌ای بودند، نسلی اعجاب انگیز... یک روز سعی می‌کنید نهایت تلاش‌تان را برای کشورتان انجام دهید و روزی دیگر شما را به این جزیره می‌آورند و مانند حیوانات در قفس می‌کنند."

او می‌گوید نظامیان حتی پنجره سلول پدربزرگش را با رنگ پوشاندند تا او را از دیدن دریا محروم کنند.

سوال این جاست که چرا حاکمان نظامی چنین احکام سنگینی را درمورد مردانی که از قدرت خلع کرده بودند، اجرا کردند؟

امینه گورسوی ناسکالی، نوه رئیس جمهور وقت که به دلیل کبر سن از مجازات مرگ رهایی پیدا کرد، اعتقاد دارد که به حاکمان نظامی جدید توصیه شده بود که وزیران مخلوع باید با جرایم سنگینی گناهکار تشخیص داده ‌شوند تا کودتای آنها توجیه پذیر شود. این نکته نیز حقیقت دارد که نظامیان به دو دسته ژنرال‌های میانه رو و افسران میان رتبه‌ تندروتر تقسیم شده بودند.

تندروها در نهایت کنار گذاشته شدند ولی صدور احکام اعدام توانست آنها را ساکت نگه دارد.

"کودتاهای دوست داشتنی"

ظاهرا در ترکیه هیچ چیزی بدون داشتن هدفی سیاسی صورت نمی‌گیرد.

ارطغرل قورخچی مانند بعضی دیگر براین باور است که گروه غیرنظامیان جوان توسط حزب حاکم عدالت و توسعه سازماندهی شده، حزبی که سالها‌ست به شکل نسبتا علنی برای دور نگه داشتن نظامیان از عرصه سیاست تلاش می‌کند.

عدنان مندرس با سیاست‌های عوام‌پسندانه و پس‌زمینه محافظه‌کارانه اسلامی‌اش، به وضوح الهام بخش رجب طیب اردوغان، نخست وزیر فعلی ترکیه بوده ‌است.

جرن کنار می‌گوید: "نکته‌ اساسی در سیاست ترکیه در این جاست که مردم کودتاها را دوست دارند."

او تاکید می‌کند که گروه غیرنظامیان جوان با هر گونه کودتایی مخالف است.

پروفسور سولی اوزل از دانشگاه بیلگی نیز بر همین عقیده است اما در عین حال در مورد کارزارهای ساده لوحانه ضد کودتای جوانان ترک هشدار می‌دهد.

او می‌گوید: "ما باید به تاریخمان نگاه تجدیدنظرطلبانه داشته باشیم. اکنون اطلاعات کافی برای ارزیابی کودتای ۱۹۶۰ در اختیار ماست. نگرانی من آن جاست که این بررسی تنها در یک بعد صورت بگیرد. من نیز کودتا را تایید نمی‌کنم اما این به آن معنا نیست که عقیده داشته باشم ترکیه در سال ۱۹۶۰ دارای نظمی مردم‌سالارانه‌ و تمام عیار بود."

فعالان سیاسی درسالن ورزشی جزیره یاسی آدا سخنرانی کرده و بیانیه را امضا کردند و پس از ساعتی نیز آن جا را را ترک کردند. آنها جزیره را با ساختمان‌های قدیمی‌اش و صدای باد و دریا تنها گذاشتند.