بعد از جنگ دوم جهانی و درفاصله سالهای 1945 تا1990 منطقه بالکان شاهد  شدیدترین فشارها در جهت دین زدایی و به ویژه از بین بردن هرگونه آثار و شعائر اسلامی بوده است. مردم ستمدیده و مظلوم مناطق کوزوو،  مقدونیه، آلبانی،  سنجاک، بوسنی و هرزگوین و مونته نگرو که آباء و نیاکان آنان  نیز مسلمان بودند پس ازسلطه کمونیسم علیرغم اراده ومیلی باطنی می بایست تن به آموزشهای نظام کمونیستی و لائیک می دادند.

این سالها تاریک ترین سالهای تاریخ منطقه بالکان محسوب می شود. هرچند در نظام کمونیستی مسئله دین به عنوان امری خصوصی در زندگی افراد تلقی می شد اما حاکمان وقت عملاً با مشاهده کوچک ترین ایمان و اعتقادی از سوی مسلمانان بشدت با آن به مقابله می پرداختند. در دوره حاکمیت کمونیست ها بسیاری از مساجد ویران شد. یوگسلاوی سابق با داشتن 92% مسلمان درکوزوو،50 % مسلمان درمقدونیه، 81% مسلمان درسنجاک، 25% مسلمان درمونته نگرو،70 % مسلمان دربوسنی وهرزگوین، مدت ها درسیطره کمونیست ها بود.

بعد از سال 1948 جنبشهای اسلامی به تدریج بروز یافت و تحرک مسلمانان برای اعتلای عقاید دینی مردم بطور رسمی درتاریخ نهم نوامبر1950 با تاسیس مدرسه دینی درپریشتینا آغاز شد. به این ترتیب فصل جدیدی درآموزش و تربیت اسلامی در میان جمعیت مسلمان منطقه و به ویژه آلبانی تبارها آغاز گردید. بعد از جنگ دوم جهانی با نقشه ای از پیش طراحی شده که می توان آن را خیانتی بزرگ در حق ملت آلبانی  نامید، بسیاری از مردم این کشور را از موطن اصلی خود جدا و وادار به اقامت درچهار منطقة مقدونیه، صربستان، مونته نگرو و یونان کردند.

مدرسه پریشتینا اولین مدرسه اسلامی است که آلبانی تبارها درآن قادر بودند به زبان آلبانیایی علوم اسلامی را فرا گیرند. ابتدا فعالیتهای این مدرسه به آموزش علوم دینی درسطح ابتدایی محدود می شد. مدارسی که تا سال 1945 درمنطقه فعال بودند عبارت بودند از مدرسه بزرگ جاکووا، مدرسه محمد پاشا در پریزرن،  مدرسه پیرانسر در پریشتینا، مدرسه کارل آلکساندر و مدرسه عیسی بیگ دراسکوپیه معروف به مدارس بزرگ. متاسفانه اطلاعاتی از تاریخچه و فعالیت این مدارس دردست نیست. پس از تاسیس مدرسه پریشتینا درسال 1951 به فاصله کوتاهی شعبه های این مدرسه در پریزرن وگینلان نیز تاسیس شد و دامنه آموزش آن گسترش یافت؛ بطوری که  نه تنها علوم دینی بلکه سایر دروس نیز درسطوح مختلف ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان در این مدارس آموزش داده شد. مدرسه پریشتینا مادر مدارس اسکوپیه و ینی پازار محسوب می شود.

مدرسه علاالدین درپریشتینا
به دنبال رسمیت یافتن جامعه اسلامی کوزوو و قانونی شدن آن درسال 1948 اولین مدرسه اسلامی بنام «علاءالدین» درسال 1951 در پریشتینا تاسیس گردید. دراولین سال فعالیت 48 نفر دانش آموز در این مدرسه ثبت نام کردند که از این 48 نفر 21 نفر آنان از ناحیه سنجاک بودند. تا سال تحصیلی 63-1962 این مدرسه با چهار کلاس و با برنامه ای نه چندان حرفه ای فعالیت کرده است. دروس آموزشی این کلاسها در دو بخش اختصاصی وعمومی عبارتند از:
اختصاصی     عمومی
قرآن              زبان آلبانیایی
عقاید             زبان صربی وکرواتی
زبان عربی     ریاضی
فقه                تاریخ
اخلاق            جغرافیا
زبان ترکی     طراحی
هنر              خوشنوسی
علوم عربی     ورزش
علوم ترکی     فیزیک
قرائت  عربی  شیمی
قرائت  ترکی  تعلیم وتربیت
گیاه شناسی     تعلیم وتربیت
حیوان شناسی   آموزش نظامی
تعداد دروسی که دراین مدرسه تدریس می شد 28 عنوان بود و تعداد دانش آموزانی که  با این شیوه تحصیلی فارغ التحصیل شده اند براساس آمار موجود مدرسه 115 نفر بودند. از این جمع تعدادی ادامه تحصیلات خود را در مدارس غازی خسروبیگ سارایوو ادامه دادند و بسیاری نیز امامت مساجد را عهده دار شدند.

علاقمندی دانش آموزان مدرسه پریشتینا به ادامه تحصیل موجب شد این مدرسه با انجام اصلاحات و با بهره گیری از الگوی مدرسه غازی خسروبیگ سطوح آموزشی خود را گسترش و ارتقاء دهد. بدین ترتیب دوره دبیرستان نیز با استفاده از برنامه درسی مدرسه غازی خسروبیگ و با اندکی تفاوت به سطح پایه مدرسه پریشتینا افزوده شد.

مدرسه پریشتینا که تا سال 1962 مدرسه ای ابتدایی بود پس از ارتقاء سطح آموزشی خود به مدرسه علاءالدین تغییرنام داد. نقش تعیین کننده این مدرسه درآموزش علوم اسلامی و تاثیر بسزای آن درمنطقه و بویژه در سرنوشت دینی آلبانی غیر قابل انکار است. با نگاهی اجمالی به تاریخچه مدارس آموزشی در اسکوپیه، ینی پازار، پریزرن، گنیلان و مقایسه آنها با دانشکده های اسلامی در پریشتینا واسکوپیه تا حدودی می توان به وضعیت آموزشی در بالکان پی برد.  بدون شک تاسیس موسسات آموزشی وتعلیم و تربیت اسلامی و دپارتمان شرق شناسی درپریشتینا یکی ازدست آوردهای مدرسه علاءالدین است.

دزسال 1962 تا 1983 نحوه کارمدرسه پریشتینا بدین گونه بود که دانش آموزان پس از اتمام دوره های ابتدایی و راهنمایی به مدت 5 سال در مقطع دبیرستان ادامه تحصیل داده و آماده  ورود  به دانشگاه می شدند. دراین 5 سال دانش آموزان، دروس اسلامی و علمی را می آموختند. در سال 1984 مدرسه علاءالدین پریشتینا با تغییراتی در سیستم آموزشی خود طول تحصیلات دبیرستانی را به چهارسال تقلیل داد. دروسی که طی چهارسال تدریس می شد عبارت بود از؛ قرآن، تفسیر، حدیث، اصول عقاید، اخلاق، فقه، امامت، فلسفه اسلامی، زبان آلبانیایی، عربی، ترکی، انگلیسی، تاریخ، جغرافیا، تاریخ اسلام، زیست شناسی، ریاضی، شیمی، فیزیک، روان شناسی، ارتباطات، دفاع عمومی و ورزش. پس از اتمام این دوره یعنی دوره چهارساله، دانش آموزان موفق به اخذ دیپلم می شدند و می توانستند به عنوان امام مسجد ومؤذن درمساجد استخدام و یا برای ادامه تحصیل دررشته هایی مانند علوم اسلامی، اجتماعی وحقوق وارد دانشگاه شوند. تاکنون 1200 دانش آموز از این مدرسه فارغ التحصیل و موفق به کسب مدرک دیپلم شده  اند.  برخی از آنان درمساجد اسلامی مشغول به کار شدند و عده ای نیز در دانشگاه های کشورهای اسلامی مانند؛ مصر، عراق، لیبی، اردن، کویت، الجزایز، تونس، سودان، ترکیه و درسالهای اخیردر جمهوری اسلامی ایران به تحصیلات خود ادامه دادند.

همچنین تعدادی از دانش آموزان فارغ التحصیل مدرسه علاءالدین موفق به ورود به دانشگاههای بلگراد، اسکوپیه و سارایوو شدند. درعین حال دانش آموزانی که اقامت در پریشتینا را ترجیح می دادند شانس ورود به دانشکده شرق شناسی پریشتینا و ادامه تحصیل در رشته زبانهای ترکی وعربی را داشتند. درحقیقت کلیه دانشجویان و فارغ التحصیلان رشته  های دانشگاهی و به ویژه اسلامی، اساس و پایه معلومات خود را مدیون مدرسه علاءالدین هستند و در اثرکوشش مسئولین وفارغ التحصیلان همین مدرسه بود که دانشکده شرق شناسی پریشتینا تاسیس شد.

یکی از مهمترین اقدامات مدرسه علاالدین، آموزش علوم اسلامی واصول دین به زبان آلبانیایی بود. ترجمه ‏قرآن کریم به زبان آلبانیایی و ترجمه وچاپ هشت جلد کتاب از آثار مشهور اسلامی مانند صحیح بخاری، احادیث نبوی شامل 3647 حدیث ازآثار به یاد ماندنی این مدرسه است. در سال 1985 مدرسه علاءالدین با خرید ساختمانی دیگر به محل جدیدی منتقل شد. این ساختمان دارای 250 تختخواب، آشپزخانه و سالن سرویس با امکان پذیرایی از1000 نفر، مسجد برای گنجایش 300 نفر و سایر امکانات مانند کتابخانه و آزمایشگاه، به صورت مرکزی برای پذیرش کلیه مسلمانان منطقه و به ویژه آلبانی تبارها درآمد.  این مدرسه درحال حاضر دارای 248 دانش آموز است که از این تعداد 67 نفر آنان دانش آموز دختر هستند. آنها از سال 1997 شروع به تحصیل کرده اند. کلیه سمینارهای علمی، کنفراسها و جلسات اسلامی در این مدرسه تشکیل می شود. شایان ذکراست که تا سال 1984 مدرسه علاءالدین پریشتینا تنها مدرسه اسلامی در سراسر مناطق مسلمان نشین آلبانی تبار کوزوو، مقدونیه، مونته نگرو و آلبانی محسوب می شد.

مدرسه پریزرن
این مدرسه شاخه ای ازمدرسه علاءالدین پریشتینا است که درسال 1992 تاسیس شد. در اوایل کار مدرسه، فقط دانش آموزان پسر پذیرفته می شدند ولی ازسال 1997 دراین مدرسه دانش آموزان دختر نیز به ثبت نام پرداختند. برنامه درسی این مدرسه منطبق با برنامه مدرسه علاءالدین پریشتینا است. تاکنون 56 دانش آموز دیپلم گرفته اند و151 دانش  آموز نیز مشغول تحصیل هستند.

مدرسه گنیلان
این مدرسه نیزشاخه ای ازمدرسه علاالدین پریشتینا است که درسال 1993 تاسیس شد. از این مدرسه 20 دانش آموز فارغ التحصیل شده اند و در حال حاضر100 دانش آموز درآن مشغول تحصیل هستند.

مدرسه غازی عیسی بیگ درنووی پازار
بعد از فروپاشی نظام کمونیستی در یوگسلاوی، مسلمانان منطقه سنجاک به تلاشهای خود برای تاسیس مدرسه ای برای توسعه فرهنگ اسلامی درشهر نووی پازار افزودند. اوایل، این مدرسه شاخه ای از مدرسه علاءالدین در پریشتینا بود. مدرسه مذکور در سال 1990 تاسیس شد و تاکنون 61 دانش آموز موفق به گرفتن مدرک دیپلم از آن شده اند. بعد از شکل گیری وتثبیت جامعه مسلمانان سنجاک، درجلسه شورای عالی این مجمع در20 آگوست سال 1994 تصمیم گرفته شد این مدرسه به عنوان مرکزی مستقل به کار خود ادامه  دهد و نام آن نیز به غازی عیسی بیگ رسمیت یافت.  نام مدرسه نام بنیانگزار شهرنووی پازار(ینی پازار) در قرن 15 است. درسال تحصیلی 97/1996 دراین مدرسه کلاسهایی برای دختران نیز دایر گردید. در حال حاضردر مدرسه غازی عیسی بیگ 160 دانش آموز درس می خوانند و برنامه درسی آن  ها مطابق با برنامه درسی مدرسه علاءالدین پریشتینا است. البته دراین مدرسه به جای زبان آلبانیایی، زبان بوسنیایی تدریس می شود.

مدرسه عیسی بیگ در اسکوپیه
مدرسه عیسی بیگ در اسکوپیه تاریخی بیش از500 سال دارد. این مدرسه توسط اسحاق بیگ درسال 1469 تاسیس و بعد به نام پسر ایشان ̎مدرسه غازی عیسی بیگ̎ نامیده شد.

این مدرسه به جز وقفه هایی کوتاه، تا جنگ دوم جهانی همواره فعال بوده و نیازهای آن از موقوفات عیسی بیگ تامین می شده است. در شهراسکوپیه مدارس دیگری هم آغاز به کارکردند، اما در سال 1943 به دنبال حاکمیت حزب کمونیست،  همه مدارس و فعالیتهای دینی غیرقانونی اعلام شد. درسال 1951 وقتی مدرسه پریشتینا تاسیس شد همه نوجوانان آلبانی تبار درآنجا به تحصیل پرداختند؛ تا اینکه درسال 1978 با تلاش جامعه مسلمان مقدونیه مدرسه ای دراسکوپیه همانند مدرسه علاالدین پریشتینا تاسیس شد. چون همه موقوفات عیسی بیگ توسط  نظام کمونیستی غصب شده بود، بدین ترتیب آنان می بایست در فکر تهیه مکانی جدید برمی آمدند. لذا در دوم ماه آگوست 1980 اقدام  به تاسیس مدرسه اسکوپیه شد و در اکتبر1984 مدرسه آماده بهره برداری گردید. اوایل آن را مدرسه اسکوپیه می نامیدند. مدرسه مذکور در300 متر مربع و با امکاناتی از قبیل 212 تخت خواب برای دانش آموزان شهرستانی، آشپزخانه، پارک، مسجد و سالن طراحی شده بود، ولی متاسفانه مسجد و سالن ورزش بدلیل فقدان بودجه کافی تاکنون ناتمام مانده است. اساسنامه مدرسه، آن را دبیرستان اسلامی عیسی بیگ اسکوپیه معرفی می کند. 

دانش آموزان مدارس مقدونیه پس از پایان دوره راهنمایی با یک امتحان ورودی وآوردن حد نصاب نمره قبولی قادر به ورود به این دبیرستان هستند. امتحان ورودی شامل اطلاعات اسلامی واطلاعات عمومی است. در این مدرسه دروس ذیل آموزش داده می  شود:

1- قرائت قرآن 2- اصول عقاید3- تفسیر4- حدیث 5- فقه 6- اصول فقه 7- اخلاق اسلامی 8- جوامع اسلامی 9-تاریخ وتمدن اسلامی 10-علم کلام 11- فلسفه اسلامی 12-سازمانهای جوامع اسلامی 13- تاریخ 14-جغرافیا15-زیست شناسی 16-روان شناسی 17-فلسفه عمومی 18- روش آموزش 19- جامعه شناسی20- دفاع عمومی 21- کامپیوتر22- ریاضی وزبانهای آلبانیایی، عربی، ترکی، انگلیسی، مقدونیه ای.

در این مدرسه 23 معلم تدریس می کنند. مدرسه دارای یک مدیر و یک ناظم است. به غیرازکلاسهای دائمی پسران، کلاسهای خصوصی ویا عمومی برای دختران نیز برگزار می  شود. تاکنون از این مدرسه 630 دانش آموز پسر و102 دانش آموز دختر فارغ التحصیل شده اند. در حال حاضر مدرسه دارای 250 نفر دانش آموز است و نشریه  هفتگی ̎اکرام̎  ارگان همین مدرسه است. دانش آموزان مدرسه عیسی بیگ پس از فارغ التحصیل شدن می توانند بلافاصله درکمیته مسلمانان مشغول کار شوند و درصورت تمایل قادر به ادامه تحصیل در رشته های مختلف دانشگاهی درکشورهای اسلامی و یا دانشگاههای منطقه بالکان  هستند.

تحصیلات اسلامی دانشگاهی در بالکان
تا سال 1992 کلیه فارغ التحصیلان مدارسی که ذکر آنها رفت،  برای ادامه تحصیل در رشته های علوم دینی می بایست راهی کشورهای خارج می شدند.

دانش آموزان یا دانشجویان مجبور بودند برای فراگیری زبان کشور مورد نظر1 تا2 سال وقت صرف کنند و سپس وارد دانشگاه مورد علاقة خود شوند. این موضوع موجب شده بود بسیاری ازادامه تحصیل بدلیل طولانی شدن دوره آن از یکسو و مشکلات مالی از سوی دیگرصرفنظر کنند. خوشبختانه ازسال 1992 و پس ازتاسیس دانشگاههای تحقیقات علوم اسلامی درپریشتینا و دانشگاه علوم اسلامی دراسکوپیه مشکل مذکورحل شد و دانش آموزان واجد شرایط قادر به ادامه تحصیل در این دانشگاهها شدند.

دانشگاه تحقیقات اسلامی درپریشتینا
این دانشگاه توسط کمیته مسلمانان کوزوو در سال 1992 تاسیس شد. دراین دانشگاه 130 دانشجو مشغول به تحصیل هستند.50 نفر از این تعداد به  صورت ثابت وحضوری و80 نفر غیرحضوری درس می خوانند. مکان دانشگاه، مدرسه قدیمی علاالدین پریشتینا است. کادر علمی دانشگاه شامل 18 استاد است که برخی از آنان در مدرسه علاالدین پریشتینا تدریس می کنند. دراین دانشگاه علاوه بر فارغ التحصیلان مدارس اسلامی دانش آموزان سایردبیرستانها نیز به شرط قبولی درکنکور دانشگاه پذیرفته می شوند.

دانشگاه علوم اسلامی دراسکوپیه
این دانشگاه توسط جامعه اسلامی مقدونیه در سال 1997 تاسیس شد. درحال حاضر60 نفردانشجو درآن مشغول تحصیل هستند. به لحاظ سازماندهی و برنامه های آموزشی مشابه دانشگاه اسکوپیه است.

نتیجه
در این گزارش به معرفی مختصرموسسات آموزشی وتربیت اسلامی جامعه آلبانی تباران پرداختیم. در موسسات مذکور اشخاصی تربیت شده اند که خدمات آنان به اسلام درشرایط سخت گذشته قابل تحسین وستایش است. این افراد گاه در شرایط بسیار دشوار در هدایت مسلمانان مناطق کوزوو، مقدونیه، مونته نگرو و سنجاک کوشیده اند و آثار وجودی آنان امروزه ملموس است.

هدف از ذکر منطقه سنجاک در این گزارش دو دلیل داشت. اول مدرسه اسلامی نووی پازار مستقیماً و زیرنظرکمیته مسلمانان کوزوو و با الگوبرداری از مدرسه علاالدین تاسیس شد وموفقیت خود را به صورت یک مدرسه مستقل ازکوزوو کسب کرده و دوم  بیان این حقیقت که توسعه وادامه آموزش وتربیت اسلامی درمنطقه در واقع ازکوزوو آغاز شده است. با تقسیم مجدد ولایتهای امپراتوری عثمانی در اوایل قرن بیستم، سنجاک ینی پازار(سنجاک امروزه) همراه با اسکوپیه، پریزرن، پیا، تاشلیجا که بخشی از سرزمین کوزوو محسوب می شدند ازآن جدا شدند. نقش و فعالیتهای این موسسات برای حفظ اسلام درمنطقه و در پنجاه سال گذشته بسیارمهم و تعیین کننده بوده است. امروزه اهمیت ونقش خطیراین موسسات بیش ازگذشته احساس می شود. امید است مراکز مذکور نه تنها از طریق مساجد و مدارس اسلامی بلکه با بهره گیری از روشها ومتدهای جدید دانشگاهی سهم بیشتری در احیاء ارزشهای اسلامی ایفاء کنند.

ترجمه:  خسرو محتشم