ایربا – گروه گزارش و تحلیل: نشریه تفکر نوین سیاسی در صربستان ضمن انتشار مقاله ای تاریخی با عنوان "یهودستیزی در یوگسلاوی پس از جنگ جهانی دوم" به بررسی ابعاد مختلف مسئله آنتی سمیتیسم در بخش قابل توجهی از قلمرو جغرافیایی بالکان پرداخته است.

 به گزارش پایگاه تحلیلی – خبری ایران بالکان (ایربا) آنچه در پی می آید، متن کامل این مقاله تاریخی – تحلیلی است:

در جنگ جهانی دوم فقط 15 هزار نفر از یهودیان یوگسلاوی جان سالم بدر بردند. از سال 1948 تا 1951 میلادی، 8 هزار یهودی از یوگسلاوی(سابق) به اسراییل مهاجرت کردند. به نظر می‌رسد بعد از این مهاجرت فقط 5 تا 7 هزار یهودی در یوگسلاوی(سابق)  ساکن بوده‌اند. در سال 1989 میلادی انجمن یهودیان 5472 نفر عضو داشت که از این تعداد 15% یهودی نبودند.

به گزارش ایربا، وقتی در یوگسلاوی (سابق) سخن از یهودستیزی می‌شود، باید سه دوره را در نظر داشت: اولین دوره از سال 1945 تا 1963 است. دراین دوره یهودستیزی آشکار نبود. دومین دوره از سال 1963 تا 1988 میلادی است. در این سال‌ها یهودستیزی در قالب ضدیت با اسراییل ظهور کرد.

از سال 1988 تا 1991 میلادی، یهودستیزی بدون پرده‌پوشی و به صورت متهورانه نمود یافت. باید خاطر نشان کرد که فعالیت یهودیان نیز در این دوره به اوج خود می‌رسد.

گونگی یهودستیزی در سال‌های 1945 تا 1963 میلادی

در این دوره حکومت با یهودستیزی به مخالفت می‌پردازد. دهها مورد یهودستیزی مشاهده می‌شود. ولی از سوی قانون و حکومت با این پدیده برخورد می شود. اکثر این مخالفت‌ها، شفاهی بوده است و فقط در قالب موضوعات شخصی قابل بررسی است. این موارد بیشتر در اسلاونیه و ویوودینا مشاهده می‌شود که با مجازات‌های مختصر دولتی به پایان می‌رسیده است.

در سال 1954 میلادی، کمیسیونی از سوی یونسکو به بررسی کتاب‌های درسی مدارس پرداخت و مواردی دال بر یهودستیزی در آن نیافت. در سال 1946 میلادی، انجمنی در سومبور با اجرای یک نمایشنامه، یهودستیزی را در ملاء عام مطرح ساخت.

دومین مورد، نمایش فیلمی بود از ساخته‌های کشور چک که به نمایش درآمد؛ و سومین مورد، مقاله‌ای در یکی از روزنامه‌های لوبلیانایی بود که به چاپ رسید، و یهودستیزی را تبلیغ و ترغیب ‌نمود. اتحادیه انجمن یهودیان (SJOJ) در عین حال بدون هیچگونه مزاحمتی به فعالیت می‌پرداخت و در همایش‌های بین‌المللی شرکت می‌کرد. حتی دولت زمینه‌های مهاجرت 7500 نفر از یهودیان را به اسراییل فراهم ساخت.

یهودستیزی در سال‌های 1967 تا 1988 میلادی

یوگسلاوی در سال 1967 میلادی همچون بسیاری دیگر از کشورها، روابط خود را با اسراییل قطع کرد؛ تیتو برای دستیابی به مقام رهبری کشورهای جنبش عدم تعهد، بیشترین انتقادات را به اسراییل وارد می‌کرد.

به گزارش ایربا، تفکر ضد اسراییلی و در نتیجه آن یهودستیزی در این دوره، بار دیگر در یوگسلاوی قوت گرفت. اگر چه تفکر ضد اسراییلی از سیاست‌های حکومت بود ولی سران حکومت بر افتراق میان واژه‌های ضد اسراییلی و یهودستیزی تأکید می‌کردند. یوگسلاوی (سابق) برخلاف دیگر کشورهای پیمان ورشو، فشاری بر (SJOJ) وارد نکرد و این اتحادیه کماکان فعالیت خود را ادامه داد.

 تیتو با لغو فعالیت (SJOJ) مخالف بود، زیرا وی خواستار کسب جایزه صلح نوبل نیز بود و یکی از افرادی که نقش آن در اعطاء جایزه مذکور مؤثر بود، “ناخوم گلدمن” رییس کنگره جهانی یهودیان بود.

یهودیان در این دوره از آزادی و هواداری دولت اسراییل برخوردار نبودند. حکومت، معمولا از طرح یهودستیزی گریز می‌زد و این تحرکات را مرتبط با سیاست ضد اسراییلی نمی‌دانست. تحرکات یهودستیزی دیگر مجازاتی در پی ‌نداشت و اگر شکایاتی در ارتباط با درج مقالات ضد یهودی در روزنامه‌ها تحویل مراجع ذیصلاح می‌شد، ترتیب اثری به آن داده نمی‌شد.

ولی نمی‌توان تا ظهور ناسیونالیسم واژه یهودستیزی را در پرتو ضدیت با اسراییل تفسیر نکرد. لازم به ذکر است یهودستیزی، در دوره ظهور ناسیونالیسم، برجسته‌تر و آشکارتر شد.

در این دوره سه نوع یهودستیزی قابل تأمل است. یک نوع یهودستیزی ، مبتنی بر تبلیغات اسلامی عربی است. دومین شکل آن، مربوط به مقالاتی است که به توطئه‌ها و حکومت جهانی یهودیان می پردازد. مقالاتی که شبیه کتاب "پروتکل دانشوران صهیون" است؛ و سومین شکل یهودستیزی، برخاسته از ضدیت مسیحیت (ارتدکس) با یهودیان بوده است.

الف) تبلیغات اسلامی عربی

کتاب "پروتکل دانشوران صهیون" در یهودستیزی یوگسلاوی نقش بسیار مهمی را ایفاء می‌کند. این کتاب در دوره تبلیغات عربی دینی کشورهای اسلامی در خاورمیانه پیرامون فلسطین برای دومین بار چاپ و منتشر می‌شود.

“حاجی حسین جوزو” اولین یهودستیز بعد از جنگ دوم جهانی است. وی در سال 1943 میلادی در یک روزنامه اسلامی نوشت: “یهود در طول تاریخ همواره خطری بزرگ برای بشریت بوده است”.

حاجی حسین جوزو در سال 1968 میلادی در قاهره به عنوان یک مسلمان اهل یوگسلاوی(سابق)اعلام جهاد کرد. او گفت: “این جهاد، در سراسر جهان یعنی هر جایی که در آن حتی یک نفر یهودی زندگی می‌کند را در برمی‌گیرد”. او سردبیر روزنامه “احیاء” در یوگسلاوی بود و اجازه داد مقالات ضد یهودی متعددی در آن به چاپ برسد.

در سال 1967 بعد از آغاز جنگ خاورمیانه، هزاران جوان فلسطینی برای تحصیل به یوگسلاوی رفتند. با حضور این دانشجویان، کتاب‌ها و مقالات ضد یهودی فراوانی منتشر شد. برای اولین بار آثار و بروشورهای ضد یهودی در بلگراد به چاپ رسید. بخشی از کتاب "پروتکل دانشوران صهیون" در روزنامه چاپ نووی‌ساد به نام ایندکس نیز در سال 1971 به چاپ رسید.

در ماهنامه زاگربی "س. میلینا" مقالاتی ضد یهودی را که از زبان روسی به صربوکرواتی ترجمه کرده بود به چاپ رساند. رسانه‌های گروهی برای تشدید موضوع، واژه یهودستیزی را به مقالات ضد اسراییلی اضافه کردند.

بعد از درگیری‌های خاورمیانه (اسراییل ـ فلسطین) در نشریات حکومتی، مقالات و موضوعات ضد اسراییلی و ضد یهودی بیشماری منعکس شد. البته برخی نیز مقالاتی به نفع اسراییل و قوم یهود می‌نوشتند و از طریق نشریات منعکس می‌کردند.

یهودستیزی در اروپای شرقی همواره از حمایت مالی و غیرمالی و غالباً آشکار، برخوردار بود. البته در یوگسلاوی(سابق) اینگونه نبود. حکومت کمونیست اگر چه با اسراییل به ضدیت برمی‌خاست ولی یهودستیزی را علی‌الظاهر محکوم می‌کرد. در روزنامه “بوربا” مقاله‌ای در سال 1969 میلادی علیه اعلام جهاد توسط “حاجی حسین جوزو” چاپ شد.

در سال 1971 در روزنامه نووی ساد “ایندکس” ، 3 مقاله علیه مقالات یهودستیزی که در همین روزنامه به چاپ رسیده بود، منتشر شد. همزمان مقالاتی در انتقاد به یهودستیزی در اتحاد جماهیر شوروی و لهستان در نشریات یوگسلاوی(سابق)  چاپ شد. (SJOJ) در دوره‌ای از رویدادهای یهودستیزی به مراجع ذیصلاح شکایت می‌کند، ولی هیچگونه اقدامی در این راستا صورت نمی‌گیرد. 

 ب) احیای پروتکل دانشوران صهیون

در آغاز سال 1971 میلادی انجمن دانشجویان عرب در زاگرب و سپس در نووی‌ساد کتاب پروتکل دانشوران صهیونرا منتشر ساختند. همزمان در روزنامه مونته‌نگرویی “اُوده” مقاله‌ای ضد صهیونیستی به چاپ رسید. “دراگوش کالاییچ” در مجله “دلو” در بلگراد با چاپ مقاله‌ای ، این کتاب را مفید خوانده و از آن زمان از طریق رسانه‌ها به تبلیغات ضد یهودی ادامه می‌دهد. “میروگلاو ورتیچ” نقاش و نویسنده، کتابهایی ضد یهود را در سال 1982 به نام “شیطان و توله سگ‌ها” نوشت و به چاپ رساند.

اتحادیه یهودیان که از شکایات مکرر خود هیچ نتیجه‌ای نمی‌گرفت، این بار نیز از شکایات خود دست خالی بازگشت.

در رادیو و تلویزیون نیز تبلیغات گسترده‌ای در صح�'ت مطالب کتاب پروتکل دانشوران صهیون صورت گرفت و یهودیان را در معرض تهاجم سراسری قرار داد. روزنامه “ایلوستروانا پولیتیکا” از دسامبر 1993 تا ژانویه 1994 مقالاتی پیرامون حکومت جهانی یهودیان را با انعکاس بخش‌هایی از کتاب پروتکل دانشوران صهیونمنتشر ساخت.

ج) سنت یهودستیزی

کلیسای ارتدکس صربستان همچنان تا به امروز یهود را عامل قتل عیسی مسیح [ع] می‌داند. طی دهه‌های هفتاد و هشتاد در مجله “پرااسلاولیه میسیونار” مقالاتی ضد یهودی به چاپ می‌رسید. یهودستیزی دیگر فقط مختص به بخشی از یوگسلاوی(سابق)  نبود، بلکه در همه جمهوری‌ها گسترش یافت. در این راستا نقش روزنامه‌های ویسنیک (زاگرب)، پولیتیکا (بلگراد) اِسوت (سارایوو) و تلکس (ماری‌بور) در اشاعه این تفکر بسیار مؤثر بود. 

 یهود ستیزی طی سال های 1988 تا 1991 میلادی

در این دوره دو پروسه همزمان رخ می‌دهد. یهودستیزی و یهوددوستی. در هر یک از جمهوری‌ها، این دو پروسه همزمان و منطبق با رشد ناسیونالیسم ظهور کرد.

کرواسی

پیش از جنگ جهانی دوم، کرواسی با دولتی مستقل، مرکز بحرانی علیه یهودیان بشمار می‌رفت. از سال 1945 تا انتخابات 1990 میلادی، علائم یهودستیزی در کرواسی بندرت و فقط بصورت انفرادی، مشاهده می‌شد. برای مثال در دهه 1980، تابلوی ساختمان یهودیان کنده شد و شعارهایی یهودستیزانه بر روی دیوار آن نوشتند.

ناسیونالیست‌های جدایی طلب، یهودستیزی را با صرب ستیزی همراه ساختند. کروات‌ها با یهودیان و صرب‌ها، و زندگی در کشوری به نام یوگسلاوی مخالفت می‌ورزیدند.

در سال 1989 کتابی به نام “گمراهی واقعیت تاریخی” به قلم فرانیو توژمن منتشر شد. در این کتاب، یهودیانِ اردوگاه “یاسنوواتس” به منزله همکاران فاشیست معرفی شدند.

در تبلیغات انتخاباتی ریاست جمهوری صربستان رهبران رقیب، فرانیو توژمن، شیمه جودان و ولادیمیر شکس، بیانیه‌هایی را که ویژگی‌های یهودستیزانه داشت، صادر کردند. هر چند مرکز تهاجم این بیانیه‌ها بیشتر صرب ستیزانه بود تا یهودستیزانه.

“ایوه عمرچین” کاردار یوگسلاوی در برلین در سال 1990 در مصاحبه‌ای واژه یهودستیزی را بکار برد وی یهودیان را متهم به همکاری با فاشیست‌ها در اردوگاه یاسنوواتس کرد. SJOJ به دلیل همین مصاحبه، علیه وی به مراجع ذیصلاح شکایت کرد ولی نتیجه‌ای نگرفت.

در اوت 1991 در میدان اصلی زاگرب، تظاهراتی علیه صرب‌ها و یهودیان انجام شد. ساختمان اداری و گورستان یهودیان مین‌گذاری شد. البته این تحرکات، بیشتر به قصد جدایی از یوگسلاوی و تشکیل دولتی مستقل بود و اکثر احزاب سیاسی این اعمال را محکوم کردند. در سال 1996 کتاب پروتکل دانشوران صهیوندر زاگرب نیز منتشر شد.

یهودستیزی در جمهوری فدرال یوگسلاوی (صربستان و مونته‌نگرو)

در این بخش به پدیده یهودستیزی پیش از فروپاشی یوگسلاوی (سابق) اشاره می‌کنیم. یوگسلاوی (سابق) در مجموع  دارای 9 منطقه سکونت برای یهودیان با 3500 نفر یهودی است. تعداد یهودیان بلگراد 2200 نفر اعلام شده است.

انتشار دوباره پروتکل دانشوران صهیون و دیگر کتاب‌ها

علیرغم ممنوعیت چاپ این کتاب از سوی دستگاه قضایی، در برخی کتاب‌فروشی‌ها در سال 1988 کتابی تحت عنوان “دنیای مرموز ماسون‌ها” مشاهده شد.

البته به علت اعتراض از سوی SJOJ جلوی چاپ و فروش این کتاب گرفته شد. در سال 1989 کتاب پروتکل دانشوران صهیون(1934) بدون ذکر نام ناشر چاپ و به معرض فروش گذاشته شد. باز هم با اعتراض SJOJ بعد از جمع‌آوری کتاب‌ها، آنها را سوزاندند.

در سال‌های 1993 و 1994 دوباره این کتاب منتشر شد و در برخی کتاب‌فروشی‌ها به معرض فروش گذاشته شد. در مارس سال 1994، SJOJ در نامه‌ای رسمی خواستار دخالت دستگاه قضایی و جلوگیری از فروش آن شد. این نامه در مطبوعات منتشر گشت. دستگاه قضایی دخالت نکرد و کتاب پروتکل دانشوران صهیون بر اثر تبلیغات مطبوعاتی در تیراژ بسیار زیادی چاپ و به فروش رسید.

روزنامه پولیتیکا در روز 2/10/1994 به تبلیغ این کتاب پرداخت. دستگاه قضایی در ماه مه سال 1994 اقدام به جمع‌آوری آن کرد. ولی این کتاب دوباره دو ماه بعد در برخی کتاب‌فروشی‌ها به فروش رسید.

در اکتبر سال 1994 در مجله نووی‌ایسکرا بخش‌هایی از کتاب پروتکل دانشوران صهیون چاپ شد. این کتاب در سال 1995 ولی این بار به نام “نظم نوین جهانی” در برخی کیوسک‌ها و کتاب‌فروشی‌های خیابان کنز میخاییل مشاهده شد. در ماه مه سال 1996 یک بار دیگر کتاب پروتکل چاپ و در اختیار کتاب‌فروشی‌ها قرار گرفت. در همین سال در کتابخانه مام میهن صربستان این کتاب دیده شد.

فروپاشی یوگسلاوی موجب رشد احساس ملی در سراسر جمهوری‌های سابق شد. یهودی‌ها تحت پوشش دوستی صرب و یهود، وارد سیاست و موضوعات جاری سیاسی شدند.

انجمن دوستی صرب و یهود در سال 1988 بنیان نهاده شد و از سوی دولت میلوشویچ مورد حمایت قرار گفت. اعضای این انجمن بارها از شهرهای اسراییل دیدار بعمل آوردند. (در یکی از سفرهای این انجمن مارکو میلوشویچ فرزند اسلوبودان میلوشویچ نیز حضور داشت. )

در حین جنگ در کرواسی، کلارا مانوویچ یکی ازاعضای این انجمن که در واشنگتن بسر می‌برد، رژیم کرواسی را متهم به جنایات علیه صرب‌ها و یهودیان کرد. در داخل صربستان نیز، همین اتهام از سوی ماندیچ سخنگوی این انجمن تکرار شد.

پاوله رهبر ارتدکس‌های صربستان در طول حیات خود چندین بار یهودستیزی را محکوم کرد. ولی با این حال ولیمیر ولادیکا همان‌گونه که از اثر وی فهم می شود فردی ضد یهود بود. یهودستیزی وی از سوی فلیپ داوید در سال 1991 مورد انتقاد قرار گرفت. 

در حیطه دانشکده الهیات، فقط جرجویچ (1996) نظریات ولیمیر را به باد انتقاد گرفت ولی در میان دانشجویان دانشکده الهیات عقاید یهودستیزانه ولیمیر ولادیکا مورد استقبال قرار گرفت؛ مسئولین روزنامه پراوسلاولیه (لوگوس) در دسامبر سال 1994 بر نوشته‌های ولیمیر که چگونگی توطئه چینی یهودیان علیه ارتدکس‌ها و صرب‌ها و روس‌ها را منعکس می‌سازد، تأکید کردند.