پايگاه تحليلي - خبري ايران بالكان: روسيه و امنيت‌سازي در خليج فارس
یکشنبه، 17 شهریور 1398 - 09:49     کد خبر: 31598

گروه گزارش و تحليل

طرح روسيه براي ايجاد ساز و كار امنيتي در خليج فارس، هم بر امنيت‌ درون‌زا در منطقه تاكيد دارد و هم با طرح هاي غربي در تضاد است.

به گزارش پايگاه تحليلي – خبري ايران بالكان (ايربا) به نقل از افكارنيوز، رونمايي از طرح روسيه براي خليج فارس كه با حضور نمايندگاني از كشورهاي منطقه خليج فارس از جمله ايران ، كشورهاي عربي، اتحاديه عرب و پنج عضو دائمي شوراي امنيت صورت گرفت، بحث هاي زيادي را در خصوص اهداف مسكو در منطقه پديد آورده است.

اين بحث ها هنگامي تشديد شد كه مسكو طي سندي رسمي، «مفهوم امنيت جمعي در خليج فارس » را به شوراي امنيت سازمان ملل و مجمع عمومي ارائه و آمادگي خود براي همكاري در اين زمينه را ابراز كرد.

با توجه به اهميت اين اقدام روسيه ، پرسش هايي درباره شيوه نقش ​آفريني مسكو در تحولات آينده، چشم انداز تنش هاي موجود در خليج فارس و دورنماي همكاري ها و ائتلاف هاي منطقه اي بوجود آمده است. از اين رو نوشتار حاضر در صدد برسي مفاد طرح روسيه، اهداف سلبي و ايجابي آن، واكنش بازيگران منطقه‌اي و فرامنطقه‌اي به اين طرح و فرصت‌ها و تهديدهاي ايران است.

مفاد طرح روسيه

طرح ايجاد يك سيستم امنيت جمعي در خليج فارس، نخستين بار در اواخر دهه ۱۹۹۰ و اوايل دهه ۲۰۰۰ از سوي روسيه مطرح ‌شد. در آن دوره كه خطر حمله آمريكا به عراق شدت يافته بود، روس ها نتوانستند حمايت كشورهاي منطقه را در خصوص اين طرح كسب كنند.

يكي از دلايل چنين امري، محدود بودن طرح به ممانعت از حمله نظامي آمريكا به عراق و عدم جامعيت آن بود. اين در حاليست كه تحولات نظامي و سياسي سال‌هاي گذشته در غرب آسيا و شمال آفريقا، رشد سريع تهديدهاي تروريستي در مناطقي كه داراي ذخاير غني از منابع هيدروكربني هستند و نا امني در آبراهه اي كه يكي از مهمترين مسيرهاي انتقال انرژي به شمار مي آيد،

شرايط تقريبا با ثبات در منطقه خليج فارس را دستخوش دگرگوني كرده است. از اين رو تأمين امنيت خليج فارس به عنوان يكي از مهمترين مسائل جهان در سند «مفهوم امنيت جمعي در خليج فارس» كه از سوي روسيه ارائه شده، مورد تاكيد قرار گرفته است.

بر اين اساس روسيه پيشنهاد داده كه سيستم امنيتي در خليج فارس بايد جهاني، جامع و بر پايه احترام به منافع همه طرف‌هاي منطقه‌اي و ساير طرف‌هاي درگير در تمامي حوزه‌هاي امنيتي، از جمله نظامي، اقتصادي و انرژي باشد.

روسيه اصل احترام به حاكميت و تماميت ارضي كشورها، عدم دخالت خارجي در امور داخلي اين كشورها و حل وفصل اختلافات داخلي براساس قانون اساسي و از طريق گفت وگوهاي ملي را اصلي مهم در تحقق اين طرح دانسته و اعتقاد دارد كه چنين رويكردي مي تواند از يافتن راه حل براي مشكلات حاد و فوري آغاز شود و به تدريج به يك سيستم امنيتي ارتقا يابد.

هدف بلندمدت طرح روسي، ايجاد يك «سازمان امنيتي» با مشاركت و همكاري كشورهاي حاشيه خليج فارس است. در اين سازمان علاوه بر اينكه تمام كشورهاي منطقه بايد حضور مستمر داشته باشند، كشورهاي ديگر از جمله روسيه، چين، هند، ايالات متحده، اتحاديه اروپا و ساير طرف‌هاي ذينفع مي توانند به عنوان اعضاي ناظر عمل كنند.

روسيه دستيابي به چنين هدفي را ملزم به حل و فصل چند مسئله اساسي در منطقه كرده است:

برداشتن گام هاي اساسي در مبارزه با تروريسم بين المللي
حل وفصل بحران هاي موجود در عراق، يمن و سوريه
پايبندي همه طرف ها به توافقات مربوط به برنامه جامع اقدام مشترك (برجام)
حل و فصل بحران فلسطين و اسرائيل (رژيم صهيونيستي) به عنوان عامل اصلي در بي ثبات شدن خاورميانه (غرب آسيا).

در راستاي ايجاد يك سيستم امنيتي در منطقه خليج فارس به منظور ايفاي نقش كليدي در تحكيم فعاليت‌هاي سياسي و ديپلماتيك در منطقه، روسيه در طرح خود  به محورهاي مهمي اشاره كرده كه مهمترين آنها عبارتند از:

اجراي يك برنامه طولاني مدت به منظور عادي سازي وضعيت، تقويت ثبات و امنيت، حل و فصل اختلافات، شناسايي پيشنهادهاي كليدي و همچنين راه‌هاي اجراي وظايف مربوطه
احترام به حق حاكميت و تماميت ارضي كشورهاي منطقه
عدم استفاده از زور يا تهديد به استفاده از زور براي حل وفصل اختلافات
قبول تعهدات متقابل و شفافيت در حوزه نظامي (گفت وگو در مورد دكترين‌هاي نظامي، جلسات منطقه‌اي وزراي دفاع، ايجاد خطوط ويژه، تبادل اعلان‌هاي اوليه در مورد برگزاري رزمايش‌هاي نظامي و پرواز هوايي، تبادل ناظران، تبادل اطلاعات در مورد خريدهاي تسليحاتي و نيروهاي مسلح)
تعهد به حل اختلافات منطقه‌اي و مرزي تنها از طريق گفت وگو يا ساير ابزارهاي صلح آميز براساس تعهدات بين المللي
انعقاد توافق​نامه‌هايي در راستاي مبارزه با تروريسم بين المللي، قاچاق انسان، مواد مخدر و سلاح و جرايم سازمان يافته
انجام اقدامات اعتمادساز مشترك كشورهاي منطقه با يكديگر و با ساير كشورها
پايبندي همه كشورها به قوانين بين المللي به خصوص منشور سازمان ملل متحد و قطعنامه‌هاي شوراي امنيت.

هدف بلندمدت طرح روسي، ايجاد يك «سازمان امنيتي» با مشاركت و همكاري كشورهاي حاشيه خليج فارس است. در اين سازمان علاوه بر اينكه تمام كشورهاي منطقه بايد حضور مستمر داشته باشند، كشورهاي ديگر از جمله روسيه، چين، هند، ايالات متحده، اتحاديه اروپا و ساير طرف‌هاي ذينفع مي توانند به عنوان اعضاي ناظر عمل كنند

اهداف سلبي و ايجابي روسيه

بخش مهمي از رويكرد روسيه به منطقه خليج فارس از بلندپروازي هاي مسكو در سياست هاي جهاني ناشي مي شود. در طول سال هاي اخير، روسيه توانسته از حالت تدافعي خود در دهه ۱۹۹۰ خارج شود و در اكثر بحران هاي مهم بين المللي همچون بحران سوريه، بحران اوكراين و بحران ونزوئلا، دست برتر را بيابد.

اگر چه همه اين بحران ها را آمريكايي ها ايجاد كردند، اما در نهايت اين روس ها بودند كه كه در رقابتي سخت با آمريكا، مانع اجراي طرح ها و اهداف واشنگتن شدند. بنابراين رويارويي با آمريكا و تشديد رقابت ها و اختلافات ژئوپليتيك، نقش مهمي در افزايش توجه مسكو به خليج فارس دارد.

در شرايطي كه آمريكا تلاش مي كند حضور نظامي خود را در منطقه افزايش دهد و در پي تشكيل يك ائتلاف براي برقراري امنيت مد نظر خود در منطقه است، قاعدتا روسيه نمي تواند نسبت به يكي از استراتژيك​ترين نقاط جهان بي تفاوت باشد. به خصوص كه در ذهنيت ژئوپليتيك​گراي حاكم بر سياست خارجي روسيه، ايفاي نقش فعال در نقاط ژئوپليتيك جهان از اهميت بسيار زيادي برخوردار است.

در نتيجه، هدف سلبي روسيه جلوگيري از افزايش نظامي​گري آمريكا و ايجاد ائتلاف هاي نظامي جديد در خليج فارس است. هدف ايجابي نيز تقويت نفوذ خود در يكي از مهمترين نقاط استراتژيك جهان يعني خليج فارس و تنگه هرمز است.

در كنار اين اهداف عمده، چند محور ديگر نيز براي روسيه اهميت دارد كه در طرح خود به آنها اشاره كرده است:

ايجاد يك غرب آسياي دموكراتيك و موفق با حمايت از صلح و همزيستي ميان مذاهب
مبارزه با تهديدات تروريستي از طريق بسيج افكار عمومي مسلمانان و ديگر كشورها
كاهش حضور نظامي كشورهاي خارجي در منطقه
تقويت رژيم منع گسترش سلاح‌هاي هسته‌اي در غرب آسيا براساس ان. پي. تي با هدف دستيابي به منطقه‌اي عاري از سلاح‌هاي كشتار جمعي

واكنش بازيگران منطقه‌اي و فرامنطقه‌اي

طرح روسيه نسبت به آنچه كه در حال حاضر همكاري منطقه اي در خليج فارس را شكل مي دهد، متفاوت است. مهمترين طرحي كه در سال هاي گذشته به شكل گيري ساز و كار همكاري در خليج فارس منتهي شده، «شوراي همكاري خليج فارس» است.

اين شورا كه به دليل هراس از تسري انقلاب اسلامي در كشورهاي جنوبي خليج فارس شكل گرفت، همواره با چالش هاي متعددي مواجه بوده است. از قطب‌سازي و مقابله با ايران گرفته تا اختلافات دائمي ميان اعضاء، اختلافات ارضي و مرزي و برتري طلبي عربستان بر ساير كشورها به همراه وابستگي اعضاي شورا به آمريكا و كشورهاي اروپايي، همگي در زمره مواردي محسوب مي شوند كه تنها ترتيبات امنيتي خليج فارس را ناكارآمد كرده‌اند.

در چنين شرايطي، كشورهاي منطقه بيش از هر زمان ديگري نياز به گفتگو دارند و اين در حاليست كه طرح روسيه، عملا آغاز پروسه گفتگو و ديالوگ ميان همه طرف هاي حاضر در منطقه را پيشنهاد مي دهد.  

با اين حال چالش هاي متعددي براي شروع گفتگو ميان كشورهاي منطقه وجود دارد. به عنوان مثال گفتگوي ايران و عربستان تا حد زيادي به دليل مسائل خارج از خليج فارس صورت نمي گيرد. گفتگوي قطر با عربستان و امارات به دليل مسائل ايدئولوژيك داراي روندي چالشي است. همچنين نگاه برتري‌طلبانه اي كه عربستان به كشورهاي منطقه از جمله كويت، بحرين، امارات، قطر و عمان دارد، آنها را از برگزاري هرگونه گفتگوي برابر دور مي كند.

در نتيجه به دليل وجود چالش هاي درون‌منطقه‌اي، عملا طرح روسيه با استقبال گسترده اي از سوي همه بازيگران مواجه نشده است. به خصوص كه اين طرح در نهايت، كاهش وابستگي به حضور نيروهاي فرامنطقه اي را پيشنهاد مي دهد و چنين امري براي برخي از كشورهاي منطقه دور از ذهن تصور مي شود زيرا آنها عملا امنيت خود را به حضور نيروهاي خارجي در منطقه گره زده اند.

بر اين اساس اكثر كشورهاي عربي حاشيه جنوبي خليج فارس كه از لحاظ امنيتي و نظامي داراي وابستگي هاي زيادي به آمريكا هستند، موضع شفاف و صريحي درباره سند «مفهوم امنيت جمعي در خليج فارس» اتخاذ نكردند و يا با سكوت از كنار آن گذشتند.

با اين حال طرح روسيه از سوي كشورهايي همچون ايران و چين با استقبال مواجه شد. به عنوان مثال، چين ضمن استقبال از طرح پيشنهادي روسيه، براي تقويت تماس‌ها و همكاري در خصوص اين مسئله با طرف‌هاي مربوطه ابراز آمادگي كرد.

از نظر چين، كشور‌هاي منطقه خليج فارس به منظور تامين امنيت بايد روابط حسن همجواري بين خود را بر اساس احترام متقابل و عدم دخالت در امور داخلي يكديگر به پيش ببرند و جامعه بين‌المللي بايد براي دستيابي به اين هدف، ياري رساند.

طرح روسيه داراي شباهت هاي زيادي با طرح ها و ايده هايي است كه ايران در گذشته براي ايجاد و حفظ امنيتي در منطقه ارائه كرده و مي تواند منافع و اهداف تهران را تا حد زيادي محقق كند

فرصت‌ها و تهديدهاي ايران

طرح روسيه داراي شباهت هاي زيادي با طرح ها و ايده هايي است كه ايران در گذشته براي ايجاد و حفظ امنيتي در منطقه ارائه كرده و مي تواند منافع و اهداف تهران را تا حد زيادي محقق كند. در اين خصوص توجه به چند نكته حائز اهميت است:

نخست آنكه، محور اصلي مباحث مطرح شده توسط ايران در طول سال هاي گذشته، «حفظ امنيت منطقه توسط كشورهاي منطقه بدون دخالت بازيگران فرامنطقه‌اي» بوده است كه مي توان از آن با عنوان «امنيت درون‌زا» ياد كرد.

طرح روسي نيز همانند راهبرد ايران به دنبال تامين امنيت خليج‌فارس به وسيله كشورهاي منطقه است. در واقع طرح روس ها ناظر بر اولويت​بخشي به همكاري هاي منطقه اي بجاي تكيه بر قدرت ها يا بازيگران فرامنطقه اي است.

دوم آنكه ايران همواره بر شكل گيري ترتيبات امنيتي در خليج فارس با حضور همه بازيگران منطقه اي تاكيد كرده است. روس ها نيز در طرح خود اين مسئله را به وضوح مطرح كرده اند كه امنيت منطقه بايد به وسيله كشورهاي منطقه تامين شود و در اين پروسه، همه كشورها حضور داشته باشند.

در واقع فقدان حضور هر يك از كشورهاي منقه مي تواند به روند كلي برقراري امنيت در منطقه آسيب برساند.

سوم آنكه با توجه به تجربه شكست‌خورده شوراي همكاري خليج فارس كه بدون ايران شكل گرفته، در طرح روس‌ها شكل گيري هرگونه نظام امنيتي در منطقه بدون حضور ايران ناممكن خوانده شده و تمام كشورهاي حاشيه جنوبي به مذاكره و گفتگو با تهران فراخوانده شده اند.

از اين منظر، طرح روسيه با طرح هايي كه از سوي آمريكا يا كشورهاي اروپايي در سال هاي گذشته ارائه شده، تفاوت‌هاي قابل ‌تاملي دارد. زيرا كشورهاي غربي در اكثر طرح‌هايي كه ارائه داده اند، دو هدف اصلي را پيگيري كرده اند: هدف نخست، مهار و در انزوا قرار دادن ايران از طريق همكاري ميان كشورهاي حاشيه جنوبي خليج فارس و هدف دوم، افزايش حضور نظامي خود در منطقه بوده است.

در واقع آمريكا و كشورهاي اروپايي از طرق مختلف به دنبال آن هستند كه بتوانند نيروهاي نظامي خودشان را در منطقه افزايش دهند و منطقه را نظامي‌تر كنند. آنچه به اين هدف كشورهاي غربي ياري مي رساند، ايجاد ترس و هراس از ايران در ميان كشورهاي عربي منطقه است كه آنها را ناگزير به خريد تسليحات بيشتر يا در اختيار گذاشتن پايگاه نظامي به آمريكا و كشورهاي اروپايي مي كند.  

در چنين شرايطي، بر خلاف طرح هاي غربي كه هيچ تاكيدي بر سازوكار منطقه‌اي و ايجاد گفت‌و‌گو ميان كشورهاي منطقه ندارند، طرح روسي بر اين منطق استوار است كه كشورهاي منطقه بايد گفت‌و‌گوي فراگير را ميان خود آغاز كنند و به‌مرور به توافق و تفاهم برسند.

همچنين بر خلاف طرح هايي كه به حضور مستقيم كشورهاي غربي در منطقه مي پردازند، روس‌ها اعتقاد دارند كه قدرت‌هاي بزرگ يا بازيگران خارج از منطقه نبايد در منطقه حضور نظامي داشته باشند.

در نتيجه، طرح روسيه به اين دليل كه تمام بازيگران منطقه اي را در بر مي گيرد و هيچ كشوري از جمله ايران را از نظام امنيتي خليج فارس بيرون نمي گذارد، نسبت به طرح هاي غربي كه معمولا بر ائتلاف و همكاري بخشي از كشورهاي منطقه عليه بخشي ديگر متمركز هستند، از جامعيت برخوردار است.

از اين رو پيگيري طرح روس ها با توجه به اينكه بر امنيت درون​زا در منطقه تاكيد مي كند و آن را بر هر نوع امنيت برون​زا ارجح مي داند، با منافع ملي و راهبردهاي ايران در خليج فارس همخواني زيادي دارد.

نتيجه گيري

در شرايطي كه به دليل بروز نا امني و تنش در خليج فارس، آمريكا و برخي از كشورهاي اروپايي تلاش مي كنند با ارائه طرح هاي مختلف به تقويت حضور نظامي خود در منطقه بپردازند، طرح روسيه كه مبتني بر تامين امنيت منطقه توسط خود كشورهاي منطقه است، مي تواند پيشنهاد معقول​تري براي آينده خليج فارس به شمار آيد.

به همين دليل طرح روسيه با استقبال كشورهايي مواجه شده كه آرامش و ثبات در منطقه را به ناامني و تنش ترجيح مي دهند.

در عين حال بايد توجه داشت كه تحقق طرح روس‌ها با چالش هاي متعددي روبه‌رو است؛ به‌عنوان نمونه كشورهاي منطقه ابتدا بايد اختلافات بنياديني را كه با يكديگر دارند، كنار بگذارند. البته  حتي اگر طرح روس‌ها به مرحله اجرا در نيايد، در شرايط فعلي مي تواند موجب اخلال در اجراي ائتلاف‌هاي نظامي غربي شود.

از اين منظر، زمان​بندي ارائه طرح روسيه در مورد خليج فارس از اهميت زيادي برخوردار است. اين طرح در شرايطي در فضاي عمومي مطرح شد كه آمريكا در پي ايجاد يك ائتلاف نظامي براي محافظت از خليج فارس و تنگه باب المندب بود و تنش ها ميان ايران و غرب بيش از هر زمان ديگري در منطقه افزايش يافته بود.

همچنين در حالي كه برخي از كشورهاي غربي مدعي ناامني در تنگه هرمز نقطه شده اند و دليل اين ناامني را ايران مي دانند، روسيه نه تنها به هيچ وجه با اين رويكرد آمريكا و برخي از كشورهاي اروپايي همچون انگليس موافق نيست، بلكه علت بروز تنش در منطقه را حضور نيروهاي فرامنطقه اي و پيامدهاي ناشي از سياست منطقه اي آمريكا تلقي مي كند.

در نتيجه طرح روسيه براي ايجاد ساز و كار امنيتي در خليج فارس، هم بر امنيت‌ درون‌زا در منطقه تاكيد دارد و هم با طرح هاي غربي در تضاد است.


پیامک - فیس بوک - تویتر
نسخه اصلی - برگشت به خبرها