پايگاه تحليلي - خبري ايران بالكان : قتل گريبايدوف؛ نمايشنامه‌نويس مغرور روسي
چهارشنبه، 3 دی 1399 - 18:14 کد خبر:34434
محمود فاضلي


يكي از مهم‌ترين تحولات سياست خارجي ايران با روسيه، بعد از دوره‌ دوم جنگ‌هاي ايران و روس و امضاي قرداد تركمن‌چاي، در زمان سلطنت فتحعلي شاه و دوره‌ دوم صدارت عبدالله‌خان امين‌الدوله، سفر الكساندر گريبايدوف به عنوان سفير روسيه به ايران و قتل او در تهران است. او كه در زمينه‌هاي ادبي و هنري فعاليت‌¬هاي چشمگيري داشت و به زبان¬هاي فرانسوي، آلماني، ايتاليايي و انگليسي كاملا مسلط بود. روحياتش چندان با نظامي‌گري سازگاري نداشت به واسطه جنگ ميان روسيه و ارتش ناپلئون بناپارت فرانسوياز ادامه تحصيل بازماند و مجبور شد به ارتش پيوسته و به جنگ با فرانسويان بپردازد. در سال 1817 در سلك كارمندان وزارت خارجه در آمد و سپس به سمت منشي هيئت نمايندگي سياسي مأمور ايران برگزيده شد.

گريبايدوف قبلا در سال 1819 مأمور بازگرداندن 158 نفر از اسرا و فراريان روسيه از ايران شده بود كه بار ديگر با داشتن مقام بالاتري به اين كشور آمده، سعي داشت بار ديگر باقي‌مانده‌ مهاجرين، فراريان و اسرا را به روسيه بازگرداند. گريبايدوف در سوم فوريه سال 1819 وارد ايران شد. در سپتامبر آن سال به همراهي عده‌اي از اتباع روسيه كه از زمان جنگ اول ايران و روسيه در ايران مانده بودند به گرجستان بازگشت.

به گزارش پايگاه تحليلي – خبري ايران بالكان (ايربا) به نقل از اعتماد، گريبايدوف، مجددا در اوايل فوريه سال 1820به ايران سفر كرد و در بازگشت به تفليس به عنوان كاردار هيئت نمايندگي سياسي روسيه انتخاب شد. پس از خاتمه اين مأموريت و مراجعت به تفليس، در فوريه 1823 به مسكو و سن پطرزبورگ بازگشت. در شانزدهم ژانويه 1826  جنگ دوم ميان ايران و روسيه آغاز شد و گريبايدوف مأموريت يافت در ستاد فرماندهي قفقاز به سمت منشي ژنرال پاسكيويچ، فرمانده نيروهاي روسيه، انجام وظيفه كند.

با خاتمه جنگ ايران و روسيه، معاهده تركمانچاي، كه متن روسي آن به قلم گريبايدوف بود، در حضور آصف‌الدوله و وزير خارجه ايران به امضا رسيد. به موجب فصل شانزدهم عهدنامه، او مأموريت يافت كه عهدنامه را براي تصديق امپراتور به سن پطرزبورگ ببرد كه در آنجا مأموريت جديدي كه طرح آن از پيش آماده شده بود به او ابلاغ شد و آن چنين بود كه ضمن انجام مأموريت براي اجراي مفاد توافق شده در عهدنامه، غرامت جنگي را نيز دريافت كند. او از قبول اين مأموريت سخت بيمناك بود، او در 20 دسامبر به سوي تهران حركت كرد و در 12 ژانويه 1829 اعتبار نامه خود را تسليم فتحعلي‌شاه كرد. او بلافاصله پس از انجام تشريفات، رفتاري را پيش گرفت كه نه تنها شاه و درباريان، بلكه مردم را ناراضي مي‌كرد. نمايشنامه‌نويس روس فردي مغرور و نزد ايرانيان منفور بود.

مسئله‌اي كه موجب قتل گريبايدوف شد و سرانجام نيز سبب بروز غائله عوام تهران شد، موضوع زنان ارمني و گرجي بود كه مسلمان شده و به حكم شرع اسلام در خانه بعضي رجال ايراني به سر مي‌بردند و گريبايدوف به عنوان اينكه اسرا روسي هستند به استناد مفاد ماده سيزدهم عهدنامه تركمانچاي، با همراهي و هدايت «آقا يعقوب ارمني»، يكي از خواجه سرايان فتحعلي شاه، كه خانواده‌هاي ايراني را خوب مي شناخت به تفتيش خانه رجال و مطالبه زنان گرجي و ارمني (به‌ويژه زنان خانۀ آصف‌الدوله) پرداخت. گريبايدوف با اطلاعاتي كه ميرزا يعقوب ارمني از حرم‌سرا و زنان گرجي داد، استرداد زنان گرجي و ارمني را پي‌گيري مي‌كرد. او دستور داد به زور وارد خانه‌ آصف‌الدوله، برادر زن فتحعلي شاه و دايي عباس ميرزا، شده و دو زن گرجي را كه مدت‌ها به قيد زناشويي در ايران به سر مي‌بردند را به سفارت ببرند.

اين رفتار كه مخالف سنن و رسوم ايرانيان و بر خلاف قوانين شرع اسلام بود، موجب تحريك احساسات عمومي شد و مردم تهران به رهبري ميرزا مسيح مجتهد به سفارت روسيه حمله بردند و در زد و خوردي كه ميان آنها و اتباع سفارت روس روي داد كليۀ اعضاي هيئت سفارت به‌جز دبير اول سفارت بود، به قتل رسيدند. با اعزام «خسرو ميرزا» فرزند عباس ميرزا به مسكو و نامه‌اي از شاه قاجار مبني بر عذرخواهي براي امپراتور، كار به مصالحه كشيد و ميرزا مسيح به تقاضاي دولت روس به عتبات تبعيد شد.

رابرت گرانت واتسن در كتاب «تاريخ قاجار» مي‌نويسد: «وقتي خبر هيجان عمومي به دربار قاجار رسيد، شاه به وزير خارجه دستور داد از نماينده روس تقاضا كند اوضاع را به گونه‌اي ترتيب دهد كه خشم مردم فروكش كند. گريبايدوف قبول كرد كه در روز بعد ترتيب كار داده شود. ولي اين تأخير تأثير شومي در سرنوشت او داشت زيرا يازده فوريه 1829 ميلادي اهالي با خشم و هيجان به سمت اقامتگاه سفير روس هجوم بردند تا به دست خود قانون را اجرا كنند و زنان مورد بحث را آزاد كرده و يعقوب‌خان خواجه را دستگير كنند.»

اي. او. سيمونيچ (وزيرمختار بعد از گريبايدوف) در خاطراتش نوشت: «گريبايدوف خطاي بزرگي مرتكب شد زيرا دستور داد زنان را به مقر خويش كه سكنه آن تمام مرد بودند بياورند. تعصب مذهبي مردان تهران از يك سو و شرارتي كه كارگزاران سفارت داشتند از طرف ديگر بر وخامت اوضاع افزود.

به گفته مالتسوف دبير اول و تنها بازمانده سفارت روسيه بود به دست يك پهلوان كشتي‌گير با ضربات چاقو كشته شد. هنگام مرگ گريبايدوف صداي «الله اكبر» مردم خشمگين شنيده مي‌شد. انتشار خبر مرگ او بار ديگر بيم را بر دل حكومت ايران انداخت. فتحعلي‌شاه به توصيه عباس ميرزا نامه‌ عذرخواهي را همراه جنازه گريبايدوف و هياتي به سرپرستي خسروميرزا با همراهي ميرزا تقي‌خان فراهاني (اميركبير) را به دربار تزار فرستاد. هياتي كه نه‌ تنها توانستند تزار را راضي كنند كه قتل گريبايدوف تقصير ايراني‌ها نبوده و او به خاطر اصرارش بر بازگرداندن زنان شوهردار، قرباني شده كه توانستند بخش مهمي از غرامت جنگ را هم ببخشند.