پايگاه تحليلي - خبري ايران بالكان : تاريخ مختصر تركيه
دوشنبه، 17 آذر 1399 - 13:19 کد خبر:34339
كمال كارپات


كتاب «تاريخ مختصر تركيه» سعي كرده تحولات كشور تركيه در دوران تولد جمهوريت در اين كشور را مورد بررسي قرار دهد و به دور از جزئيات به بازخواني رخدادها و تحولات اصلي در اين كشور بپردازد.

به گزارش پايگاه تحليلي – خبري ايران بالكان (ايربا) به نقل از خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، موسسه انتشارات علمي و فرهنگي كتاب «تاريخ مختصر تركيه» را به قلم كمال هاشم كارپات و با ترجمه حسن صادقيان و مصطفي محرمي روانه بازار كتاب كرد. اين كتاب درباره تاريخ كشور تركيه از سال 1800 ميلادي تا 2012 ميلادي به بحث پرداخته و ويژگي اصلي آن روايتگري رخدادها و تحولات مهم اين دوره با توجه به جايگاه دين در تكوين هويت و جامعه مدرن تركيه و ارزيابي تصميمات و اقدامات پايه‌گذار افكار مترقي در حكومت عثماني است.
 
كمال هاشم كارپات (15 فوريه 1923 ، باباداگ - 20 فوريه 2019، منچستر، نيوهمپشاير، ايالات متحده) مورخ و استاد ترك در دانشگاه ويسكانسين مديسون بود. وي اصالتاً تاتار كريمه‌اي و در باباداگ، روماني متولد شد. وي مدرك LLB خود را از دانشگاه استانبول، كارشناسي ارشد خود را از دانشگاه واشنگتن و دكتراي خود را از دانشگاه نيويورك دريافت كرد. وي قبلاً در شوراي اقتصاد و اجتماعي سازمان ملل كار مي كرد و در دانشگاه مونتانا (اگرچه در آن زمان دانشگاه ايالتي مونتانا ناميده مي‌شد) و دانشگاه نيويورك تدريس مي كرد. آخرين پست وي در دانشگاه شهير استانبول بود.

فرآيند مدرنيزاسيون در تركيه، از زمان شروع اصلاحات بنيادين در دربار عثماني تاكنون در دوره اقتدار حزب عدالت و توسعه، صرفا از طريق ارزيابي سير تحول بسترهاي سياسي و اجتماعي و فرهنگي آن كشور قابل فهم خواهد بود. ويژگي برجسته پژوهش تاريخي كمال هاشم كارپات روايت‌گر رخدادها و تحولات مهم اين دوره و انديشمند برجسته علوم اجتماعي و سياست، بذل توجه او به جايگاه دين در تكوين هويت و جامعه مدرن تركي و ارزيابي تصميمات و اقدامات پايه گذار افكار مترقي در حكومت عثماني است؛ امري كه در تاريخ‌نگاري‌ها و پژوهش‌هاي انديشمندان نوين تركيه چندان واكاوي نشده است. به عقيده كارپات، اكثر مردم تركيه ميانه رو و واجد انديشه‌هاي مترقي و دموكراتيك هستند.

شبه جزيره آناتولي كه دربرگيرنده بيشتر مناطق تركيه امروزي است، همواره يكي از قديمي‌ترين مناطق مسكوني دنيا بوده كه قدمت آن به اوايل دوران نوسنگي باز مي‌گردد. تركيه كنوني در دوران باستان، تحت حكومت دولت‌شهرهاي متعددي مانند لوديه و ايونيا قرار داشت. تا اينكه در حدود 500 سال پيش از ميلاد، اين دولت‌ها توسط كوروش پادشاه بزرگ و بنيانگذار سلسله هخامنشي منقرض شدند و تركيه به بخشي از امپراتوري بزرگ هخامنشيان مبدل شد. اما پس از يورش اسكندر در سال 333 پ. م. آسياي كوچك به دست سلوكيان افتاد و پس از اندكي نيز روميان جاي آنها را گرفتند.

بعدها امپراتوري روم به دليل وسعت زياد دچار مشكل شد، تا اينكه در سال 395 ميلادي امپراتور كنستانتين شهر بيزانتيوم ( كنستانتين /قسطنطنيه / استانبول / اسلامبول ) را پايتخت خود قرار داد. اين اقدام مقدمه تقسيم روم به دو بخش شرقي و غربي شد. از آن پس روم شرقي يا امپراتوري بيزانس، تركيه كنوني را در دست گرفت. در سال ۴۶۳ هجري قمري، تركمانان مسلمان سلجوقي به فرماندهي آلب ارسلان به جنگ با امپراتوري بيزانس شتافتند و در ملازگرد، سپاه امپراتور بيزانس، رومانوس چهارم را شكست دادند. بدين ترتيب نيمه شرقي تركيه به دست سلجوقيان افتاد و زمينه براي مسلمان شدن مردم اين منطقه و نفوذ زبان تركي به آن جا فراهم شد. اما نيمه غربي تركيه كماكان در دست امپراتوري بيزانس باقي‌ ماند.

پس از اين بود كه كوچ قبايل تركمن مسلمان از شرق ايران به آسياي كوچك آغاز شد و اين قبايل به تدريج دولت‌هاي كوچك محلي در آنجا تشكيل دادند. يكي از مشهورترين اين قبايل، قبيله «قايي» بود كه در نزديكي آنقره ( آنكارا ) سكونت داشتند. رهبر اين قبيله به نام عثمان در سال ۶۷۸ هجري خورشيدي (699 قمري/1300 ميلادي) حكومتي تاسيس كرد كه به نام خودش عثماني خوانده شد. از آن پس تا حدود 150 سال بعد حكومت عثماني بيشتر آناتولي را به تصرف درآورد. در سال 832 ه. خ. (1453ميلادي)، سلطان محمد فاتح توانست به زندگي هزار ساله امپراتوري بيزانس (روم شرقي) پايان دهد. فتح درخشان او، تسخير قسطنطنيه (كنستانتين يا استانبول كنوني) پايتخت بيزانس بود، كه از آن پس استانبول ناميده شد. اين فتح مبدا قرون جديد در تاريخ اروپا شناخته شده‌ است.

كسي كه حكومت عثماني را به امپراتوري عثماني تبديل كرد، سلطان سليم يكم ملقب به ياووز (مهيب) بود. وي در اوايل سده نهم هجري قمري به پادشاهي رسيد. او در طول پادشاهي ۹ ساله خود شام، مصر، دياربكر، غرب كردستان، عراق، حجاز (غرب عربستان)، و بخش‌هايي از بالكان (در جنوب شرق اروپا) را به تصرف درآورد و خود را خليفه مسلمانان ناميد. همچنين او كتاب‌هاي بسياري را از مناطق متصرف شده بدست آورد، كه اكنون زينت بخش كتابخانه‌هاي تركيه‌ است. سلطان سليم يكم در سال 893 ه. خ. (920 ق. /1514 م.) شاه اسماعيل يكم را در جنگ چالدران شكست داد. اوج قدرت عثماني در زمان سلطان سليمان يكم (قانوني/باشكوه) پسر سلطان سليم رخ داد. او مناطق بيشتري را به تصرف درآورد و حتي به محاصره وين پرداخت. او در يكي از جنگ‌هايش با شاه تهماسب صفوي، تا سلطانيه نيز پيش آمد. پس از او امپراتوري عثماني رو به انحطاط گذاشت.

امپراتوري عثماني در جنگ اول جهاني از هم پاشيد و مورد تهاجم بريتانيا و متحدانش واقع شد. مصطفي كمال پاشا به دليل سازماندهي مقاومت ملي عليه دول خارجي قهرمان ملي تركيه شد و توانست جمهوري تركيه را در سال 1302 (1923) بر پايه اصل جدايي دين از سياست بنا كند و ملقب به آتاترك (پدر معنوي تركيه) شد. وي خط لاتين را براي نوشتن زبان تركي مرسوم كرد و اقدامات بسياري را براي صنعتي و غربي شدن تركيه انجام داد و دوره نويني را در كشور تركيه به وجود آورد. در دوران اقتدار آتاترك كه از آن به عنوان دوران تك حزبي ياد مي‌شود، سيمايي از اقتدار سياسي ملي گرايانه تركيه به نمايش گذاشته شد كه ابايي از نژادپرستي و ترويج پان‌تركيسم و به انزوا راندن اسلام و قوميت‌ها نداشت. بعد از يك دوران تك‌حزبي در تركيه در سال 1329 (1950) حزب دمكرات از گروه سياسي مخالف قدرت را بدست گرفت و به تعداد احزاب اضافه شد.

تركيه در سال 1325 به عضويت سازمان ملل متحد درآمد و در سال 1331 به ناتو پيوست. تركيه عضو جنبي جامعه اروپا است و اكنون با اجراي اصلاحاتي سعي در تحكيم و تقويت مردمسالاري و اقتصاد خود دارد تا بتواند مذاكرات براي عضويت در اتحاديه اروپا را با موفقيت به پايان برساند. نخستين قانون اساسي جمهوري تركيه كه در سال 1924 ميلادي تهيه شده‌ است دين رسمي تركيه را اسلام تعيين كرده است. ليكن در اصلاحات قانون اساسي سال 1928 اين ماده قانوني حذف و با تأكيد بر جدايي دين از سياست، تركيه كشوري با دولت و حكومت سكولار (جدايي دين ازسياست) معرفي شده‌ است. بنابر آخرين آمار موجود در تركيه حدود 98 درصد جمعيت اين كشور را مسلمانان و دو درصد را مسيحيان و كليميان و پيروان ديگر اديان تشكيل مي‌دهند. مسلمانان تركيه بيشتر پيرو مذهب تسنن هستند كه از ميان آنها حنفي‌ها بزرگترين گروه به‌ شمار مي‌آيند كه عمدتاً در مركز و غرب تركيه ساكن هستند. شافعي‌ها با جمعيتي كمتر در مناطق شرقي تركيه مستقراند و اكثراً كرد هستند.

كتاب «تاريخ مختصر تركيه» سعي كرده تحولات كشور تركيه در دوران تولد جمهوريت در اين كشور را مورد بررسي قرار دهد و به دور از جزئيات به بازخواني رخدادها و تحولات اصلي در اين كشور بپردازد و به طور ويژه به تاثير مهاجرت‌ها بر ملي‌گرايي در ميان عناصر غير مسلمان ساكن بالكان و نيز چگونگي تبديل بخش مسلمان عثماني از شكل جماعت به ملت توجه نشان دهد.

اين كتاب در بخش اول به دوران مدرن شدن حكومت عثماني و فروپاشي امپراتوري آن و ايجاد جنبش‌هاي اصلاحي را مد نظر قرار داده است و در ادامه به موضوع تاسيس نظام جمهوري و ورود به حيات چند حزبي در اين كشور نگاهي كارشناسانه دارد. بررسي موضوع جنبش رهايي بخش ملي، دوره اصلاحات، دوره گذر به دموكراسي و ايجاد حزب دموكرات در دولت در اين بخش كتاب مورد بررسي قرار گرفته است.
 
كتاب در بخش سوم نيز دوران ظهور دموكراسي واقعي و جست‌وجوي هويت واقعي در تركيه را از سال ۱۹۶۱ تا ۲۰۱۲ مورد بررسي دقيق قرار داده و در اين خلال موضوع قدرت گرفتن طبقه متوسط آناتولي، دوره جستجوي دموكراسي، ايجاد دولت‌هاي ائتلافي، دوره جست‌وجوي اصالت و دوره حاكميت حزب اعتدال و توسعه را مورد توجه قرار مي‌دهد. فصل پاياني كتاب نيز به موضوع ديپلماسي خارجي تركيه از سال‌هاي ۱۹۵۲ تا ۲۰۱۲ پرداخته است.

كتاب «تاريخ مختصر تركيه» تاليف كمال هاشم كارپات و با ترجمه حسن صادقيان و مصطفي محرمي در 442 صفحه شمارگان 500 نسخه و بهاي 60 هزار تومان از سوي انتشارات علمي و فرهنگي منتشر شد.