پايگاه تحليلي - خبري ايران بالكان : ظرفيت مناسب ايران براي تاثيرگذاري بر تحولات قره‌باغ
سه شنبه، 15 مهر 1399 - 18:59 کد خبر:34000
سياست ايران تاكنون تلاش براي ميانجيگري و ايجاد صلح و آرامش در منطقه بوده است. بهترين سياستي كه مي توانست دنبال شود پرهيز از تشديد گرايش ‌هاي قومي يا ديني بوده است كه با وجود برخي مداخله ها، دنبال شده است.


الهه كولايي رئيس مركز مطالعات اوراسياي مركزي دانشگاه تهران با اشاره به پيوندهاي قومي و پيشينه تاريخي ايران با جمهوري‌هاي آذربايجان و ارمنستان گفت كه تهران ظرفيت مناسبي براي تاثيرگذاري بر تحولات جاري و درگيري‌هاي كنوني در قفقاز جنوبي دارد.

به گزارش پايگاه تحليلي – خبري ايران بالكان (ايربا) به نقل از ايرنا، كولايي به نقش ايران در حل منازعه قره باغ كوهستاني، بهره برداري بازيگران منطقه‌اي و فرامنطقه‌اي از تداوم درگيري در اين منطقه و تاثير نيروهاي تكفيري به عنوان دخالت غيرسازنده اشاره كرد.

وي با اشاره به ادعاهاي مطرح شده در مورد فرستادن نيروهاي تكفيري از سوي تركيه به اين منطقه براي دخالت در منازعه بين جمهوري آذربايجان و ارمنستان تصريح كرد: منطقه قفقاز شمالي و جنوبي كانون‌هاي منازعات قومي در سالهاي بعد از فروپاشي شوروي بوده و بستر بسيار مناسبي در اين منطقه براي رشد افراط گرايي و جريان‌هاي تندروي اسلامي وجود داشته و درگيري‌هاي چچن تنها نمونه اي از اين ظرفيت و اين شرايط در منطقه را به نمايش گذاشت.

استاد دانشگاه تهران در مورد  سياست‌ خارجي تركيه اظهار داشت: آثار سياست هاي تركيه پيشتر در سوريه ديده شده و دولت اين كشور ممكن است بازي‌هايي كه قبلا باخته است را دوباره در اين منطقه دنبال كند.

واردان توغانيان سفير ارمنستان در مسكو هفته گذشته گفته بود، اطلاعاتي داريم كه اخيرا تركيه حدود ۴ هزار مبارز را از سوريه به آذربايجان انتقال داده است و به دنبال آن تصاوير سلفي نيروهاي تكفيري سوريه در هواپيمايي كه عازم باكو بود، به اين خبرها قوت بخشيد.

رئيس مركز مطالعات اوراسياي مركزي دانشگاه تهران معتقد است كه با توجه به آثار و پيامدهاي خطرناك بازي احتمالي تركيه در قفقاز نتيجه مشخص است؛ روسيه و ايران در چنين شرايطي همكاري بيشتري در برابر جنگ در منطقه خواهند داشت.

وي با اشاره به تجربه بسيار قابل توجه ميانجيگري ايران در نخستين سال‌هاي پس از فروپاشي شوروي در جنگ قره باغ در سال ۱۳۷۱ با ميزباني از مقام هاي جمهوري آذربايجان و ارمنستان براي مذاكره و آتش بس، گفت: ايران ظرفيت مناسبي براي تاثيرگذاري بر درگيري‌هاي كنوني در قفقاز جنوبي دارد، ولي متاسفانه به دليل نوع تعامل با جامعه جهاني به ويژه با اروپا و آمريكا، نتوانسته از اين ظرفيت در اين زمينه به درستي استفاده كند.

اين استاد دانشگاه تهران تجربه ايران در آن سال را بسيار قابل بهره برداري براي امروز دانست و تاكيد كرد: بدون ترديد با استفاده از شرايط همسايگي با هر دو كشور (جمهوري آذربايجان و ارمنستان)، پيوندهاي قومي و مذهبي، در اختيار داشتن ظرفيت مذهبي و قومي در داخل براي تاثير گذاري بر اين منازعه كه ايران از آن برخوردار است، در صورت تعامل سازنده با جهان و ارتباط نزديك با قدرت‌هاي جهاني و نيز روسيه، مي‌تواند نقش تاثيرگذاري در جلوگيري از گسترش درگيري در منطقه با حضور نيروهاي تكفيري داشته باشد؛ آزموني كه پيش از اين ايران و روسيه در سوريه و عراق آن را پشت سر گذاشتند.

كولايي اضافه كرد: در اين زمينه، با توجه به پيچيدگي موضوع و حساسيت منطقه و نيز با توجه به همسايگي روسيه و نيز اهميت روابط روسيه و تركيه، ايران مي‌تواند و بايد يك ديپلماسي بسيار فعال و پر تحركي را براي پايان دادن اين منازعه دنبال كند.

رئيس مركز مطالعات اوراسياي مركزي دانشگاه تهران در بخش ديگري از صحبت‌هاي خود در مورد گزينه‌هاي دو طرف براي پايان درگيري گفت كه با توجه به نقش قدرت‌هاي منطقه‌اي و فرامنطقه‌اي در اين منازعه، چشم انداز روشني براي پايان آن و تخليه اراضي اشغالي جمهوري آذربايجان ديده نمي شود. در واقع آنچه مي‌توان به عنوان يك گزينه مقدور و بهترين گزينه در شرايط فعلي اشاره كرد، رسيدن به يك آتش بس براي پايان خونريزي بين دو كشور است، آن هم با در نظر گرفتن روند تقابل قدرت‌هايي كه در اين منطقه تاثيرگذار هستند.

وي حل و فصل اين بحران و عقب نشيني ارمنستان از اراضي اشغالي را با توجه به نقش مسكو و نيز وجود ارامنه قره باغ در ايروان - هرچند تحولات جدي در اين زمينه رخ داده - گزينه مقدور در شرايط فعلي ندانست.

طي دو روز گذشته درگيري‌هاي طرفين با اعلام وزارت خارجه آذربايجان مبني بر حمله ارمنستان به يك شهرك غير نظامي در شهر گنجه و اعلام سخنگوي وزارت دفاع ارمنستان مبني بر حملات جمهوري آذربايجان با تسليحات ممنوعه به شهرك‌هاي غيرنظامي از جمله خان كندي (كه ارامنه آن را استپاناكرت مي نامند) بالا گرفت.
تصوير منتشر شده از خسارات حمله منتسب به ارمنستان از سوي آذربايجان

كولايي در مورد تبعات ادامه درگيري بين باكو و ايروان اظهار كرد: با در نظر گرفتن پيوندهاي قومي، مذهبي و تاريخي ميان ايران با هر دو كشور، بيش از آثار ادامه منازعه مسلحانه در مرزهاي يك كشور، اين درگيري‌هاي نظامي براي امنيت كشور ما بسيار اهميت دارد.

وي اهميت منازعه براي كشورهاي منطقه را اينگونه ارزيابي كرد: جمهوري آذربايجان و ارمنستان به عنوان همسايه هاي شمالي ايران، همسايه‌هاي جنوبي فدراسيون روسيه هستند كه در چارچوب روابط اين كشورها با روسيه اين منازعه از اهميت بيشتري برخوردار مي‌شود. در غرب اين منطقه تركيه فقط مرز ۱۱ كيلومتري از راه جمهوري خود مختار نخجوان با جمهوري آذربايجان دارد و با ارمنستان هم مرز طولاني دارد كه به دليل رخدادهاي آوريل ۱۹۱۵ (ارديبهشت ۱۲۹۴) و كشتار ارامنه، روابط دو كشور تحت تاثير آن قرار دارد، هرچند از نظر اقتصادي روابط تجاري تركيه با اين كشور، چندان با جمهوري آذربايجان تفاوت ندارد.

به اعتقاد اين استاد دانشگاه، شرايط تداوم درگيري نظامي بين دو كشور نه فقط براي جمهوري اسلامي بلكه براي همسايگان اين منطقه نيز بسيار اهميت دارد. به ويژه كه منازعه قره باغ كوهستاني يا ناگورنو قره باغ از همان روزهاي پس از فروپاشي اتحاد شوروي  به عرصه‌اي براي رقابت‌هاي منطقه‌اي و فرامنطقه‌اي تبديل شد. از اين جهت هم حضور بازيگران فرامنطقه‌اي در اين درگيري‌هاي نظامي، بيشتر مي‌تواند بر امنيت ملي كشور ما تاثيرگذار باشد.

مناقشه قره باغ پس از فروپاشي اتحاد شوروي عرصه‌اي براي بهره برداري قدرت‌هاي منطقه‌اي و فرامنطقه‌اي بوده است و الهه كولايي در اين زمينه تشديد رقابت‌ها و تعارض‌ها در منطقه قفقاز جنوبي در سالهاي گذشته را، به دليل رقابت اين قدرت‌ها براي پيشبرد منافع آنها مي‌داند كه بيش از آنكه به امنيت و آشتي اين دو كشور كوچك در منطقه توجه داشته باشند، بيشتر به دنبال تامين منافع خود از طريق وضعيت نه جنگ، نه صلح و تداوم اين منازعه بوده اند.

الهام علي‌اف رئيس جمهوري آذربايجان روز شنبه در گفتگو با شبكه قطري الجزيره در انتقاد از عملكرد گروه مينسك گفت اين گروه كه براي تسهيل دستيابي به يك راه حل تشكيل شد حالا ۲۰ سال از فعاليتش بدون نتيجه مي‌گذرد. كولايي با اشاره به سخنان رئيس جمهوري آذربايجان اظهار داشت: آنچه علي اف به آن اشاره كرده به خوبي بي تاثيري كشورهاي اروپايي از طريق گروه مينسك در اين منازعه را نشان مي‌دهد. روسيه با توجه به اهدافش در جمهوري هاي پيشين اتحاد شوروي، تاثير مهمي به عنوان يك بازيگر بسيار تاثيرگذار در منطقه قفقاز جنوبي دارد. روسيه به هر دو كشور كمك مي كند و سلاح مي فروشد. در واقع مشخص است كه هر يك از بازيگران تلاش دارند از مساله قره باغ و در واقع اشغال اراضي جمهوري آذربايجان توسط نيروهاي ارمني در جهت منافع خود بهره ببرند.
الهام علي‌اف رئيس جمهوري آذربايجان در حضور مجري شبكه قطري الجزيره

رئيس مركز مطالعات اوراسياي مركزي دانشگاه تهران همچنين بهره برداري و نقش آفريني بازيگران از منازعه دو كشور جمهوري آذربايجان و ارمنستان را اينگونه ارزيابي كرد: منابع نفت و گاز در منطقه و به ويژه مسير انتقال آنها هم براي روسيه و اتحاديه اروپا و هم براي تركيه بسيار اهميت دارد. در چنين شرايطي روشن است كه در تنظيم روابط با باكو و ايروان اولويت‌هاي خود را پيگيري كنند و آزادسازي سرزمين‌هاي جمهوري آذربايجان را در اولويت قرار نگيرد. آنها براي استفاده از اين فرصت، تاكنون در جهت تامين خواسته‌هاي خود حركت كرده اند. بنابراين طولاني شدن وضعيت نه جنگ و نه صلح و ادامه گاه و بيگاه درگيري نظامي در طول بيش از ربع قرن گذشته شكل گرفته است.

كولايي در پاسخ به اين سوال كه تاثير منازعه قره باغ بر روابط كشورهاي منطقه چيست؟، با اين مقدمه آغاز كرد كه "در منطقه قفقاز جنوبي بايد اول به ويژگي جغرافيايي و فضاي ژئوپليتيكي آن توجه كنيم كه در طول تاريخ خاصيت اين منطقه دست به دست شدن بين قدرت‌هاي بزرگ هر دوره بوده است. تا زماني هم كه شوروي وجود داشت سلطه شوروي و كنترل مسكو اجازه بروز تعارض‌هاي قومي را نمي داد. اما وقتي ميخائيل گورباچف (آخرين دبيركل حزب كمونيست و رئيس جمهوري اتحاد شوروي) برنامه اصلاحات و سياست گلاسنوست را دنبال كرد، شرايط براي طرح تقاضاهاي قومي فراهم شد. به دنبال آن از سال ۱۹۸۸ روند جدايي طلبي در منطقه خود مختار قره باغ در درون جمهوري آذربايجان شكل گرفت. سپس به جدا شدن آن از اين كشور و پيوسته شدنش به ارمنستان منجر شد. با اشغال اراضي جمهوري آذربايجان با دالاني منطقه شوشا و لاچين به ارمنستان وصل شد تا اين پيوسته سازي استحكام يابد.

وي در ادامه افزود: بنابراين بعد از فروپاشي اتحاد شوروي و از بين رفتن سيطره كامل مسكو بر قفقاز جنوبي و به ويژه طرح مساله نفت در باكو و نيز به همان اندازه مهم مساله انتقال نفت و گاز از جمهوري آذربايجان به تركيه و بازارهاي اروپايي و نيز علايق راهبردي روسيه، كه به زودي ديدگاه‌هاي اين كشور هم در اين منطقه تغيير مي‌كند، سبب شد رقابت‌ها در اين منطقه گسترش پيدا كند. موضوع قره باغ از يك منازعه ميان دو كشور كاملا ابعاد منطقه اي و بين‌المللي يافته است.

اين استاد دانشگاه تهران همچنين درباره شكل گيري ائتلاف و بلوك بندي جديد در منطقه ابراز داشت: دولت ارمنستان از يك طرف هم پشتيباني روسيه را دارد - كه پس از رخدادهاي ۲۰۱۸ آسيب ديده است- و هم از پشتوانه بسيار گسترده دياسپوراي ارمني (ارامنه خارج از ارمنستان) در اروپا و آمريكا بهره‌مند است و اين نفوذها را به كار مي گيرد. از سوي ديگر گروه بندي ديگري ميان جمهوري آذربايجان و سياست‌هاي غرب گرايانه‌ آن با تركيه و اروپا و البته پيوندهاي رو به گسترش آن با آمريكا و اسرائيل وجود دارد.

به اعتقاد كولايي، نوعي ائتلاف يا بلوك بندي هم ايران را در كنار ارمنستان و روسيه قرار مي دهد. سياست ايران تاكنون تلاش براي ميانجيگري و ايجاد صلح و آرامش در منطقه بوده است. بهترين سياستي كه ميتوانست دنبال شود پرهيز از تشديد گرايش ‌هاي قومي يا ديني بوده است كه با وجود برخي مداخله ها، دنبال شده است.