پايگاه تحليلي - خبري ايران بالكان : نوبل ادبيات، پيتر هاندكه و حمايت از صرب ها
جمعه، 19 مهر 1398 - 18:48 کد خبر:31784
علي جيحون


گرچه هيچ خلل "ادبي" بر انتخاب‌هاي آكادمي نوبل براي جوايز ادبي سال‌هاي ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ وارد نيست اما اين جوايز از "حواشي غيرادبي" اين آكادمي نكاست.

آكادمي نوبل با انتخاب ﺍُﻟﮕﺎ توكارچوك به عنوان يك نويسنده "زن" براي نوبل ادبيات‌ ۲۰۱۸ تلاش كرد خاطره تلخ يك جنجال جنسي كه منجر به تعويق اهداي جايزه شده بود را پشت سر بگذارد.

اما همزمان اين آكادمي با انتخاب پيتر هاندكه -يك نويسنده بحث‌برانگيز- براي نوبل ادبيات سال ۲۰۱۹، خود را وارد يك جنجال ديگر كرد و فهرست جنجال‌هاي آكادمي نوبل طولاني‌تر شد.

به گزارش پايگاه تحليلي – خبري ايران بالكان (ايربا) به نقل از بي بي سي، كميته ادبي آكادمي نوبل، به دليل اتفاقاتي كه در سال ۲۰۱۸ برايش افتاد، فرصتي غيرمعمول داشت تا همزمان دو نويسنده را به عنوان برندگان دو سال انتخاب كند. خيلي‌ها اميدوار بودند كه اين فرصت استثنايي منجر به انتخاب‌هاي استثنايي شود.

قطعا زنان از آنچه اعلام شد رضايت دارند اما اين رضايت، مانع از زنده شدن بعضي از انتقادهاي قديمي به آكادمي نوبل نشده است.

با وجود آن كه آكامي نوبل تلاش كرد با معرفي يك نويسنده زن و يك نويسنده مرد، به نوعي بر "برابري زن و مرد" تأكيد كند اما اولين انتقادي كه مطرح شده اين است كه چرا آكادمي نوبل، پاي خود را فراتر از اروپا نگذاشته است.

دوم اين كه، چرا هر دو انتخاب، از ميان زبان‌هايي است كه جزء زبان‌هاي بيشتر ستايش شده كميته ادبي آكادمي نوبل هستند.

اما مهم‌ترين و تندترين انتقادها، موج خشمي است كه عليه انتخاب پيتر هاندكه، نويسنده اتريشي به پا شده و تقريبا انتخاب ﺍُﻟﮕﺎ توكارچوك را تحت الشعاع قرار داده است.

خيلي‌ها، به ويژه مقامات كشورهاي استقلال يافته يوگسلاوي سابق، اهداي جايزه نوبل به پيتر هاندكه را به عنوان حامي صرب‌ها در جنگ‌هاي بالكان محكوم كرده‌اند.

آنها مي‌گويند اتهام آقاي هاندكه فقط حمايت او از صرب‌ها يا سخنراني در مراسم خاكسپاري اسلوبودان ميلوشويچ - رئيس‌جمهوري سابق صربستان كه به نسل‌كشي و جرايم جنگي متهم بود - نيست، بلكه "نفي" جنايت عليه بشريت است كه در جنگ‌هاي بالكان روي داد.

ميلوشويچ و فرانيو توجمان، ژنرال كروات، از بازيگران اصلي جنگ‌هاي يوگسلاوي و متهم به بازگرداندن دوباره خشونت‌ ناسيوناليسم افراطي به اروپا بودند. دادگاه بين‌المللي لاهه ميلوشويچ را به جنايت جنگي، جنايت عليه بشريت و قتل‌عام محكوم كرد و او در زندان درگذشت.

هاشم تاچي، رئيس جمهوري كوزوو، پس از اعلام برندگان جايزه نوبل ادبيات در توئيتر خود نوشت: "هاندكه انتخاب كرد كه از عاملان نسل‌كشي در بوسني و كوزوو دفاع كند. تصميم جايزه نوبل براي قربانيان بي‌شمار [اين نسل‌كشي] رنج‌ عميق به همراه آورده است."

ادي راما، نخست وزير آلباني هم در شبكه‌هاي اجتماعي نوشت: "من هيچ وقت فكر نمي‌كردم كه به خاطر يك جايزه نوبل بالا بياورم."

او با "شرم‌آور" خواندن انتخاب پيتر هاندكه به عنوان برنده نوبل ادبيات، اضافه كرد كه به نظر مي‌رسد "بدنامي" به يك "ارزش جديد" تبديل شده است: "نه، ما نبايد به نژادپرستي و نسل‌كشي تا اين حد بي‌اعتنا باشيم."

شفيق جعفروويچ، عضو شوراي رياست جمهوري بوسني و هرزگوين نيز اين انتخاب را "ننگين" خواند و با انتشار بيانيه‌اي نوشت كه كميته ادبي نوبل "از نظر اخلاقي كاملا گمراه شده است."

دينو مصطفيك، كارگردان بوسنيايي نيز در توئيتر نوشت: "هاندكه برنده جايزه نوبل، كشتار سربرنيتسا را انكار و در خاكسپاري ميلوشويچ شركت كرد."

در كشتار سربرنيتسا، در عرض چند روز، هشت هزار مرد و پسر مسلمان كشته شدند؛ كشتاري كه دادگاه لاهه "نسل‌كشي" در نظر گرفت.

انجمن مادران سربرنيتسا از آكادمي نوبل خواسته "هر چه زودتر" جايزه خود را از هاندكه پس بگيرد و تصميم ديگري بگيرد.

نرمين توليك، بازيگر بوسنيايي هم كه در محاصره سارايوو از سوي نيروهاي صرب بشدت زخمي شد، در توئيتر با گذاشتن علامت تهوع در كنار خبر اهداي جايزه نوبل به هاندكه اين تصميم آكادمي نوبل را محكوم كرد.

محاصره سارايوو در سال‌هاي ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۵ منجر به كشته شده يازده هزار نفر شد و طولاني‌ترين محاصره پايتخت يك كشور در تاريخ معاصر توصيف شده است.

رسانه‌هاي اين كشورها نيز به اهداي جايزه نوبل ادبيات به پيتر هاندكه واكنش منفي نشان داده‌اند.

كوها ديتوره (Koha Ditore)، مهم‌ترين روزنامه چاپ كوزوو، تيتر اصلي خود را به اين موضوع اختصاص داد و آن را "بزرگترين رسوايي در استكهلم" توصيف كرد. اين روزنامه نوشت كه هاندكه در طول‌ سال‌هايي كه جنگ از اسلووني به كرواسي و سپس به بوسني هرزگووين و در نهايت به كوزوو رسيد، "كوركورانه طرفدار صرب‌ها" بود.

اين روزنامه نوشت اين اقدام هاندكه در آلمان با "طرفداري از نازي‌ها" يكسان در نظر گرفته شد و او نه تنها ابراز پشيماني نكرده بلكه همواره "ناسيوناليسم صرب" را ستايش كرده است.

هاندكه در سال ۱۹۹۶، يك سال پس از پايان جنگ كرواسي و بوسني، پس از سفر به صربستان، هجونامه‌اي را با عنوان "عدالت براي صربستان" در دو شماره روزنامه آلماني زودويچه تسايتونگ منتشر كرد كه جنجال بسياري بويژه در داخل آلمان برانگيخت.

او در اين هجونامه نوشت: "به اصطلاح افكار عمومي جهان، در اين جنگ خيلي زود روي كاغذ نقش‌هاي متجاوز و تجاوزشده را حك كرد، بي‌گناهي قرباني و خباثت [طرف مقابل]."

هاندكه خبرنگاران رسانه‌ها در جنگ‌هاي بالكان را "سگ‌هاي جنگ" ناميد كه جانبدارانه به گزارش جنگ مي‌پردازند و "شغل نوشتن خود را با قضاوت يا عوام‌فريبي مخلوط مي‌كنند."

در آلمان، پيتر اشنايدر اولين نويسنده آلماني بود كه اين موضع‌گيري پيتر هاندكه را با نوشتن مقاله‌اي در نشريه اشپيگل محكوم كرد و نوشت هاندكه دارد "به تنهايي با نظر همه جهان" مي‌جنگد و "پاسخ جديدي براي مسئوليت جنگ، جنايات جنگي و مجرمان" مي‌يابد.

هاندكه معتقد بود كه صرب‌ها نقش چنداني در شروع و ادامه جنگ نداشتند و جدايي‌طلبان و ديگر ملت‌هاي يوگسلاوي سابق آنها را به سمت جنگ سوق دادند: "آيا آن كسي كه جنگ را آغاز مي‌كند، هماني است كه مسبب جنگ است؟"

اما اشنايدر به هاندكه پاسخ داد كه "تقريبا همه متجاوزان تاريخ، از جمله آدولف هيتلر كه آخرين نفر نيست، مي‌گويند كه به تحريك واكنش نشان داده‌اند."

مارسل افولس، كارگردان فرانسوي نيز با چاپ مقاله‌اي در شماره ۲۲ ژانويه همان سال در يك روزنامه برليني، از هاندكه درباره خواست كه به گزارش‌ها درباره كشته شدن حدود چهل روزنامه‌نگار در جنگ بالكان توجه كند.

مارسل افولس برخلاف هاندكه، طرفدار خبرنگاران جنگ بود و فيلمي را نيز براي ستايش كار خبرنگاران در زمان محاصره سارايوو ساخت.

جنجالي كه پيتر هاندكه ساخته بود، خيلي زود از مرزهاي آلمان عبور كرد و به ديگر مناطق اروپا گسترش يافت و به صرب‌ها اجازه داد كه از "جنايات آلمان عليه صرب‌ها در دو جنگ جهاني" بگويند كه "ديگر در آلمان فراموش شده است."

در آن زمان، آلمان براي اولين بار پس از جنگ جهاني دوم، در چارچوب ناتو وارد منازعات منطقه بالكان شده بود.

انتقادها عليه هاندكه به حدي اوج گرفت كه حتي روزنامه "فرانكفورتر آلگماينه تسايتونگ"، نوشت پيتر هاندكه در سفرش به صربستان "در جست‌وجوي آلمان" بود؛ آلماني كه "قديمي بود، واقعي، جنگجو."

هاندكه هيچگاه از مواضع خود عقب‌نشيني نكرد. او در خاكسپاري ميلوشويچ در سال ۲۰۰۶ شركت كرد و در سخناني به كنايه گفت: "اين به اصطلاح جهان، همه چيز را درباره يوگسلاوي و صربستان مي‌داند. به اصطلاح جهان همه چيز را درباره ميلوشويچ مي‌داند. و به همين دليل است كه به اصطلاح جهان، امروز اينجا غايب است."

اين اظهارات هاندكه بار ديگر واكنش محافل فرهنگي و روشنفكري اروپا را برانگيخت. مديريت كمدي-فرانسز، مهم‌ترين سالن تئاتر در پاريس، اجراي يكي از تئاترهاي هاندكه را كه براي سال ۲۰۰۷ برنامه‌ريزي شده بود، لغو كرد.

در همان سال، در دوسلدورف، جايي كه جايزه هاينريش هاينه اهدا مي‌شود جنجال به پا شد. اين جايزه آن سال به هاندكه تعلق گرفت اما شوراي شهر دوسلدورف از اهداي آن خودداري كرد. همزمان دو عضو هيأت داوران اين جايزه در اعتراض به انتخاب هاندكه كناره‌گيري كردند. بالاخره خود هاندكه تصميم گرفت اين جايزه را قبول نكند.

در فرانسه نيز نشريه "نوول آبزرواتور" در ششم آوريل ۲۰۰۶ مطلبي را عليه شركت هاندكه در خاكسپاري ميلوشويچ منتشر كرد، اما دادگاه پاريس اين نشريه را به خاطر بي‌حرمتي به اين نويسنده به پرداخت جريمه نمادين يك يورو محكوم كرد.

در سال ۲۰۱۱ نيز وقتي جايزه ۲۵ هزار يورويي "كانديد" در فرانسه به اين نويسنده تعلق گرفت، گروه صنعتي كلبوس كه حامي مالي اين جايزه بود، از پرداخت اين مبلغ به هاندكه خودداري كرد.

با اين حال، هاندكه در اين سال‌ها حامياني نيز داشت. اصلي‌ترين حاميان سياسي اين نويسنده در خود صربستان بودند. او در سال ۲۰۱۲ به عضويت آكادمي علوم و هنرهاي بلگراد انتخاب شد.

همچنين زماني كه اجراي تئاتر هاندكه در پاريس لغو شد، هنرمندان و نويسندگاني چون امير كوستوريتسا و پاتريك موديانو از او حمايت كردند.

اكنون نيز آكادمي نوبل نشان داد كه موضع‌گيري‌هاي سياسي هاندكه را با اهميت آثار ادبي اين نويسنده قاطي نمي‌كند.

آندرش اولسون، دبير پيشين آكادمي نوبل درباره انتخاب هاندكه گفت: "اين يك جايزه ادبي است نه سياسي. هاندكه يك نويسنده بسيار بزرگ است كه آثار ارزشمندي از خود برجاي گذاشته، او فقط به اين دليل است كه جايزه گرفته."

"قطعا درباره جنجال‌ها [در آكادمي] بحث مي‌شود، حتي درباره جنبه‌هاي سياسي اما اين بحث‌ها نمي‌تواند تأثيري بر نتيجه بگذارد."

خود پيتر هاندكه زماني خواهان برچيدن نوبل ادبيات شده و گفته بود نوبل براي برنده آن "قديس‌سازي دروغين" به همراه مي‌آورد اما پس از اعلام اهداي جايزه نوبل ادبيات سال ۲۰۱۹ به او، تصميم آكادمي نوبل را "بسيار شجاعانه" خواند و از آن استقبال كرد.

رسانه‌هاي صربستان نيز اين جايزه را جايزه‌اي به "دوست صرب‌ها" خواندند.

پيتر هاندكه كه اكنون ۷۶ سال دارد، دور از وطن و زبان مادري‌اش در حومه پاريس زندگي مي‌كند.

او چند سال پيش درباره جنجال‌هايي كه درباره موضع‌گيري‌اش در جنگ‌هاي بالكان به وجود آمده، گفت: "براي حرف زدن در اين باره، بايد زمانش فرا رسد. طرف مقابل هم بايد گوش شنوا داشته باشد تا اين كه گفت‌وگو به يك جدل ايدئولوژيك ملال‌انگيز تبديل نشود. همانطور كه گوته گفته بايد چرخ درد و شادي در سينه بچرخد. آن وقت مي‌توانيم درباره‌اش حرف بزنيم."